Lâu nay, nhiều người không tiếc tiền của, công sức nhằm sở hữu những loài phong lan rừng độc, lạ. Vì thế các loài lan bị khai thác quá mức, thậm chí nhiều loài quý, hiếm đang dần biến mất trong tự nhiên do khó có khả năng tái sinh. Nghiêm trọng hơn, hành vi vi phạm này còn ảnh hưởng đến hoạt động quản lý bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và gây mất cân bằng môi trường sinh thái.
Khi lan rừng bị “tận diệt”
Trên thế giới hiện có khoảng 28.000 loài lan thuộc họ Orchidaceae, phân bố trong khoảng 1.500 chi; Việt Nam ghi nhận hơn 1.300 loài thuộc khoảng 150 chi.
Theo thời gian, phong trào sưu tầm, trồng lan rừng ngày càng phát triển, thu hút đông người tham gia. Nhu cầu này góp phần khiến nhiều loài như đai châu, phi điệp, đuôi cáo, quế lan hương… bị khai thác quá mức trong tự nhiên. Sách Đỏ Việt Nam ghi nhận hơn 100 loài thuộc họ Lan (Orchidaceae) đang bị đe dọa ở các mức độ khác nhau. Trong đó, lan hài (Paphiopedilum spp.) và lan kim tuyến (Anoectochilus spp.) thuộc nhóm IA; các loài lan khác thuộc nhóm IIA.
“Trước đây, chỉ cần đi vài ki-lô-mét vào rừng là có thể dễ dàng tìm thấy những loài phong lan có hoa đẹp, hương thơm. Nhưng hiện nay, muốn tìm được một cây lan đẹp, có khi phải leo lên những ngọn cây rất cao hoặc đi sâu trong rừng cả ngày. Lan ngày càng hiếm do số người sưu tầm, khai thác ngày càng nhiều…”, anh Mùa A Tủa ở xã Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên chia sẻ.
Giáo sư Trần Duy Quý, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh hoa lan Việt Nam cho biết, nhiều người thích sưu tầm lan tự nhiên vì cho rằng chúng có nguồn gene nguyên bản, hoa thơm, màu sắc đẹp và thân cây khỏe hơn lan lai tạo. Một số loài như kim tuyến, lan hài, thạch hộc tía… còn được ưa chuộng tại một số nước châu Á và châu Âu do được cho là có tác dụng hỗ trợ điều trị bệnh tim mạch, xương khớp. Bên cạnh đó, cả nước hiện có khoảng 500.000 vườn lan lớn, nhỏ với các hoạt động mua bán lan tự nhiên diễn ra thường xuyên. Theo ông, nhu cầu sưu tầm và giao dịch này là một trong những nguyên nhân khiến nguồn lan rừng suy giảm nhanh chóng.
Trong vai người tìm mua lan rừng quý, hiếm để bổ sung cho vườn lan gia đình, chúng tôi đến các thôn La Phù, Đồng Nhân (xã An Khánh, Hà Nội), nơi được mệnh danh là “thủ phủ” lan rừng. Nghề trồng, kinh doanh lan tại đây đã duy trì nhiều năm, giúp không ít hộ gia đình có thu nhập khá. Hiện nay, hoạt động mua bán lan diễn ra sôi động ngay tại các nhà vườn thông qua thiết bị và nền tảng số như Facebook, TikTok. Tùy nhu cầu thị trường, các nhà vườn nhập và xuất bán từ vài chục đến hàng trăm ki-lô-gam lan rừng mỗi tuần.
“Trước đây, nguồn hàng chủ yếu được thu mua qua các đầu mối tại các tỉnh miền núi phía bắc, xa hơn là Lâm Đồng, Đắk Lắk… Tuy nhiên, lan tự nhiên hiện cũng ngày càng khan hiếm do nhu cầu của người chơi tăng cao. Để duy trì nguồn cung ổn định, các nhà vườn phải nhập lan từ Lào, Thái Lan, Indonesia… qua nhiều con đường khác nhau”, bà Nguyễn Thị H. chủ một vườn lan ở xã An Khánh (Hà Nội) chia sẻ.
Giải pháp tái sinh các loài lan
Để bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học các loài lan rừng, Tiến sĩ Nông Văn Duy, Phó Viện trưởng Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho rằng, không nên chỉ kiểm soát khai thác lan rừng mà cần kết hợp bảo vệ môi trường sống tự nhiên, bảo tồn nguồn gene, phát triển nguồn cây giống hợp pháp bằng công nghệ nuôi cấy mô và các kỹ thuật sinh học phân tử, từ đó giảm áp lực khai thác cây từ tự nhiên. Đồng thời, cần định hướng cộng đồng từ sưu tầm, thưởng ngoạn lan, khai thác cây trong tự nhiên chuyển sang chủ động nhân giống và phát triển nguồn cây hợp pháp...
Về giải pháp bảo tồn lan rừng, Giáo sư Trần Duy Quý, nguyên Viện trưởng Di truyền nông nghiệp (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, cần nghiêm cấm và xử phạt nghiêm các hành vi khai thác lan rừng trái phép vì mục đích thương mại; đồng thời đẩy mạnh bảo tồn, phát triển các loài lan tại vườn ươm, khu bảo tồn thiên nhiên và vườn thực vật như Vườn quốc gia Ba Vì, Vườn quốc gia Bạch Mã…, nhất là ở những khu vực đã bị khai thác cạn kiệt. Bên cạnh đó, khuyến khích, tôn vinh các nhà vườn lớn và đơn vị nghiên cứu tham gia bảo tồn các loài lan bằng công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo và vật liệu mới. Điều quan trọng nhất là Nhà nước, Chính phủ cần sớm quy hoạch, xây dựng vườn lan quốc gia, nơi lưu giữ và bảo tồn nguồn gene lan rừng quý, hiếm của Việt Nam cho các thế hệ mai sau.
Theo ông Duy, Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển mô hình kết hợp giữa nghiên cứu, bảo tồn, sản xuất giống, thương mại và du lịch về cây lan, nhưng cần xây dựng từng bước, trên cơ sở nguồn cây hợp pháp và năng lực khoa học, công nghệ. Nếu thực hiện tốt mô hình này, phong lan Việt Nam có thể trở thành một sản phẩm kết nối giữa khoa học, bảo tồn, giáo dục, du lịch và phát triển kinh tế.
NGỌC HIẾU