Dưới chân núi, đồng bào dân tộc Dao Thanh Phán ở xã Hoành Mô từ bao đời nay vẫn coi Cao Ba Lanh là ngọn núi thiêng, là linh hồn của cộng đồng các dân tộc nơi đây.
Cao Ba Lanh là tên gọi quen thuộc của 3 ngọn núi nối liền nhau, gồm Cao Ba Lanh thượng, Cao Ba Lanh trung và Cao Ba Lanh hạ; trong đó, đỉnh cao nhất đạt 1.113m so mực nước biển. Trên đỉnh núi có nhiều khối đá với chóp nhọn, hình thù kỳ dị. Vì thế, khu vực này còn được người dân gọi là Bãi đá thần Cao Ba Lanh.
Về địa chất, Cao Ba Lanh là một vùng địa hình có lịch sử hình thành lâu dài, là kết quả vận động kiến tạo và quá trình phong hóa, xâm thực tự nhiên. Đặc biệt, trên đỉnh Cao Ba Lanh là hệ thống những khối đá lớn với hình thù đa dạng, kỳ thú. Sự kết hợp giữa núi cao, bề mặt san bằng cổ, những khối đá, hồ nước tự nhiên, rừng núi và hệ thống khe suối đã tạo cho Cao Ba Lanh diện mạo của một “công viên địa chất” thu nhỏ.
Người xưa kể rằng, từ đỉnh Cao Ba Lanh có thể quan sát được các thôn, bản chung quanh, vì vậy các thôn, bản thường cử người lên quan sát các động tĩnh. Mỗi khi xuất hiện quân giặc, người dân có thể thông báo cho mọi người biết để phòng tránh và gõ vào hòn đá giống hình một con vật phát ra tiếng vang lớn làm cho giặc khiếp sợ, hoảng loạn, bỏ chạy... Chuyện những “hòn đá thần” có khả năng đuổi giặc là truyền thuyết, nhưng những hòn đá phát ra tiếng kêu kỳ lạ là có thật.
Nếu truyền thuyết làm nên phần hồn văn hóa của Cao Ba Lanh thì lịch sử chiến đấu bảo vệ Tổ quốc làm nên chiều sâu đặc biệt của di tích. Đến nay, xã Hoành Mô đã tiếp nhận thông tin về 109 liệt sĩ đã ngã xuống tại điểm cao Cao Ba Lanh. Máu đào của các anh đã hòa vào đất mẹ, góp phần viết nên bản hùng ca bất tử về tinh thần yêu nước và ý chí bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Chị Nguyễn Thị Hạnh, ở phường Hồng Gai, chia sẻ: “Chúng tôi đã được tham quan, trải nghiệm Di tích lịch sử Cao Ba Lanh, nơi ghi dấu quá trình đấu tranh bảo vệ Tổ quốc kiên cường của quân và dân Bình Liêu. Di tích đã giúp thế hệ trẻ, người dân và du khách hiểu thêm những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của vùng đất”.
Ngày nay, Khu di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh núi Cao Ba Lanh đã được xây dựng Đài tưởng niệm để các thế hệ hôm nay và mai sau tri ân, tưởng nhớ những người con ưu tú đã hiến dâng tuổi xuân cho đất nước. Đứng từ trên đỉnh núi nhìn xuống, dãy Cao Ba Lanh hiện lên như một bức tường thành xanh thẫm, với những cánh rừng nguyên sinh xen lẫn rừng trồng phủ kín sườn núi. Dưới chân núi là những bản làng bình yên cùng ruộng bậc thang uốn lượn của đồng bào Dao, Tày, Sán Chỉ, tạo nên bức tranh thiên nhiên-văn hóa đặc sắc nơi vùng biên.
Ngày 2/6/2026, Khu di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh núi Cao Ba Lanh đã được Ủy ban nhân dân thành phố Quảng Ninh xếp hạng di tích cấp tỉnh.
Ông Hoàng Kiên Trung, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hoành Mô, cho biết: “Địa phương xác định phải bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan tự nhiên của Di tích Cao Ba Lanh; đẩy mạnh số hóa dữ liệu di tích, ứng dụng công nghệ trong tuyên truyền, giới thiệu và xây dựng các sản phẩm trải nghiệm phù hợp cho du khách. Địa phương sẽ lập quy hoạch chi tiết và dự án tu bổ, tôn tạo khu di tích, xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận di tích quốc gia”.
Di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh núi Cao Ba Lanh - nơi hội tụ giữa hồn thiêng sông núi, lịch sử hào hùng và vẻ đẹp thiên nhiên kỳ vĩ - mãi mãi là địa chỉ đỏ, là điểm đến ý nghĩa trong hành trình về nguồn.
Bài và ảnh: QUANG THỌ - LA NHUNG