Bí ẩn Ikebana Nhật Bản: Trước khi ngắm hoa, khách phải cúi đầu cảm ơn hoa

Tại sự kiện Sazanami Vol.1 “Sóng trăng”, giáo sư Furukawa Hirotaka mang đến cho công chúng Việt Nam không chỉ những bình hoa tinh tế, mà còn cả một câu chuyện văn hóa giàu chiều sâu. Chương trình do Ikenobo Vietnam Tachibanakai tổ chức ngày 26-9 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, tiếp nối ba triển lãm Ikebana được đơn vị này thực hiện từ năm 2023. Hàng trăm người tham dự bị cuốn hút bởi những chia sẻ gần gũi, bất ngờ về hoa đạo Nhật Bản, đặc biệt là nghi thức cúi đầu cảm ơn hoa trước khi thưởng lãm. Cùng các học viên thuộc Ikenobo Vietnam Tachibanakai Study Group, giáo sư Furukawa thực hiện tác phẩm lớn mang tên Sóng trăng, đặt tại vị trí trung tâm hiên cửa Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Trong phần trình diễn trực tiếp, ông lần lượt cắm một tác phẩm Jiyuka, phong cách tự do sử dụng nhiều loại hoa, cùng hai tác phẩm Shoka. Mỗi nhành cây, bông hoa qua bàn tay người nghệ nhân đều được sắp đặt có chủ ý, tạo nên cảm giác vừa tự nhiên, vừa cân bằng và giàu cảm xúc. Khi gia đình Nhật Bản đón tiếp khách quý, bình hoa Shoka thường được chuẩn bị ở vị trí trang trọng như một lời chào không thành tiếng. Phong cách này thường chỉ sử dụng một loại thực vật, hoặc lấy một loài làm chủ đạo, nhằm làm nổi bật dáng vẻ sinh trưởng vốn có trong tự nhiên. Theo lời giáo sư Furukawa được Tuổi Trẻ ghi nhận, vị khách khi nhìn thấy bình hoa sẽ tự động cúi đầu cảm ơn, thể hiện sự kính trọng với gia chủ và lòng biết ơn thiên nhiên. Nghi thức ấy cho thấy Ikebana không chỉ hướng tới việc tạo ra một vật trang trí đẹp mắt, mà còn nuôi dưỡng cách ứng xử trân trọng sự sống quanh mình. Người khách cảm ơn chủ nhà vì đã dành công sức chuẩn bị hoa, đồng thời cảm ơn thiên nhiên vì đã trao tặng những hình hài đầy sức sống. Chính khoảnh khắc cúi đầu giản dị ấy khiến bình hoa trở thành cầu nối giữa con người, con người với thiên nhiên, thay vì chỉ là một vật thể để ngắm nhìn. Trong nghệ thuật Shoka, lý tưởng được nhắc đến là “nhất khí nhất hoa”, tức sử dụng một nguyên liệu chính để tác phẩm bộc lộ rõ đặc điểm sinh trưởng của loài thực vật. Nếu bình chỉ có vài cành liễu không hoa và trở nên quá trầm lắng, người cắm có thể thêm một số bông hoa nhỏ để tạo điểm nhấn. Tuy nhiên, những bông hoa phụ phải nương náu vào loài chính, cùng nâng đỡ vẻ đẹp của nhau, không được lấn át hình dáng và thần thái chủ đạo. Giáo sư Furukawa lưu ý rằng người cắm hoa phải làm việc với sự tập trung cao độ, bởi từng nhành cây đều được xem như một sinh mệnh cần nâng niu. Chỉ một khoảnh khắc thiếu chú tâm cũng có thể khiến hoa “dỗi”, trở nên khó uốn hoặc dễ gãy trong quá trình tạo tác. Quan niệm coi trọng sự sống trong từng nhành hoa ngọn cỏ giúp Ikebana Nhật Bản giữ được vẻ thanh tĩnh, đồng thời đòi hỏi người thực hành kiên nhẫn và tinh tế. Một câu hỏi thú vị được đặt ra là nam giới hay nữ giới có lợi thế hơn trong nghệ thuật cắm hoa Ikebana, lĩnh vực ngày nay thường gắn với hình ảnh phụ nữ Nhật Bản. Giáo sư Furukawa cho biết khi nghệ thuật này mới ra đời hàng trăm năm trước, người cắm hoa chủ yếu là nam giới, bởi họ thực hiện việc dâng hoa lên thần linh. Về sau, tình hình đảo ngược, nam giới Nhật Bản từng có một thời gian dài gần như tuyệt nhiên không tiếp tục thực hành nghệ thuật cắm hoa. Dù hiện nay đã có thêm những người đàn ông theo học Ikebana, số lượng này tại Nhật Bản vẫn chưa nhiều, theo chia sẻ của giáo sư Furukawa với Tuổi Trẻ. Để khuyến khích nam giới tham gia, nhiều triển lãm dành riêng cho nghệ nhân nam đã được tổ chức, bên cạnh những nhóm Ikebana quy tụ các nghệ nhân trẻ. Không có thống kê chính thức, nhưng ông ước chừng nam giới chiếm khoảng 5% số nghệ nhân cắm hoa đạo tại Nhật Bản, một tỷ lệ cho thấy hành trình thay đổi vẫn còn tiếp diễn.