Cần cách tiếp cận toàn diện, hệ thống và phù hợp hơn
Nâng cao quyền năng cho phụ nữ trong nền kinh tế chăm sóc - một vấn đề không mới, nhưng đang đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện, hệ thống và phù hợp hơn với những thay đổi nhanh chóng của Việt Nam và khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Đây là chia sẻ của Thứ trưởng Nội vụ Nguyễn Thị Hà tại hội thảo “Nâng cao quyền năng cho phụ nữ trong nền kinh tế chăm sóc” do Bộ Nội vụ phối hợp Cơ quan Liên hợp quốc về bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ (UN Women), Đại sứ quán Australia tại Việt Nam tổ chức.
Thứ trưởng Nguyễn Thị Hà khẳng định, bình đẳng giới vừa là nguyên tắc, vừa là mục tiêu xuyên suốt của kinh tế chăm sóc. Hệ thống luật pháp, chính sách hiện hành của Việt Nam khá toàn diện và đang góp phần xác lập những cơ sở pháp lý vững chắc cho sự hình thành và phát triển nền kinh tế chăm sóc. Điển hình như các văn bản pháp luật đã được ban hành như Bộ luật Lao động (2019), Luật Bình đẳng giới (2006), Luật Bảo hiểm xã hội (2024), Luật Dân số (2025). Đồng thời, Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới 2021-2030 được lấy làm trục hành động xuyên suốt với nhiều mục tiêu, chỉ tiêu, giải pháp đa dạng để thu hẹp khoảng cách giới, tạo điều kiện, cơ hội để phụ nữ, nam giới tham gia và thụ hưởng bình đẳng trên các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Bà Nguyễn Thị Hà nêu rõ, một trong những yêu cầu trọng tâm là ghi nhận, giảm thiểu và phân bổ lại công việc chăm sóc không được trả công. Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới đặt mục tiêu giảm thời gian phụ nữ làm công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công so với nam giới xuống còn còn 1,7 lần vào năm 2025 và 1,4 lần vào năm 2030 so với nam giới.
Trên thực tế, thời gian làm việc nhà của phụ nữ đang có xu hướng giảm. Theo số liệu ước tính từ kết quả điều tra lao động, việc làm đến năm 2025, số giờ trung bình làm công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công của phụ nữ bằng 1,68 lần so với nam giới. “Mặc dù kết quả này vượt mục tiêu đề ra đến năm 2025, song vẫn là thách thức, cản trở lớn đối với việc tiếp cận việc làm có trả công, các cơ hội kinh tế và ảnh hưởng đến năng suất lao động của phụ nữ, cũng như tác động đến chất lượng nguồn nhân lực trong dài hạn”, bà Hà nói.
Theo số liệu ước tính từ kết quả điều tra lao động, việc làm đến năm 2025, số giờ trung bình làm công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công của phụ nữ bằng 1,68 lần so với nam giới.
Vấn đề này càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam đang già hóa dân số và dự báo bước vào giai đoạn dân số già từ năm 2034.
Cùng với quy mô hộ gia đình thu hẹp, mức sinh giảm và di cư lao động gia tăng, nhu cầu chăm sóc ngày càng lớn trong khi mô hình chăm sóc truyền thống dựa chủ yếu vào gia đình - và phần lớn do phụ nữ đảm nhiệm - đang đứng trước nhiều sức ép.
Vì vậy, kinh tế chăm sóc không chỉ là vấn đề an sinh xã hội hay bình đẳng giới. Đây còn là vấn đề của thị trường lao động, năng suất, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng của nền kinh tế trước những thay đổi dài hạn về nhân khẩu học.
Chú trọng nâng cao quyền năng kinh tế của phụ nữ
Trong năm tới, Việt Nam sẽ là chủ nhà của Năm APEC 2027. Bộ Nội vụ được phân công là đầu mối phụ trách hợp tác về phụ nữ và kinh tế APEC, và sẽ đảm nhận trọng trách chủ trì, tổ chức Đối thoại chính sách cao cấp về phụ nữ và kinh tế APEC (Hội nghị cấp Bộ trưởng), Đối thoại công-tư về phụ nữ và kinh tế và các sự kiện liên quan.
Với vai trò này, Việt Nam có thể đóng góp cho APEC bằng cách thúc đẩy một chương trình nghị sự toàn diện về kinh tế chăm sóc định hướng thực thi.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Thị Hà, ở cấp độ khu vực, nâng cao quyền năng kinh tế của phụ nữ là một ưu tiên quan trọng trong Chương trình nghị sự APEC. Thực tiễn cho thấy, công việc chăm sóc và việc nhà không được trả công vẫn là một trong những rào cản mang tính cấu trúc đối với sự tham gia đầy đủ của phụ nữ vào nền kinh tế. Vì vậy, kinh tế chăm sóc cần được tiếp cận không phải như một vấn đề riêng lẻ, mà là một cấu phần của chính sách phát triển kinh tế-xã hội. Việt Nam cũng có trách nhiệm đóng góp, tham gia định hình các khuôn khổ chính sách chung cho khu vực, trong đó có kinh tế chăm sóc.
Hiện nay, nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ và tăng cường sự tham gia của họ vào nền kinh tế khu vực luôn là ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của APEC.
Các thảo luận tại Diễn đàn Phụ nữ và Kinh tế APEC những năm gần đây đã đặt ra vấn đề kinh tế chăm sóc vì thực tế là công việc chăm sóc và việc nhà không được trả công vẫn là một trong những rào cản cấu trúc dai dẳng nhất đối với sự tham gia kinh tế của phụ nữ tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Tuy nhiên, cách tiếp cận vẫn còn mang tính đơn lẻ, chưa thực sự tổng thể.
Bà Caroline Nyamayemombe, Trưởng đại diện UN Women tại Việt Nam nhấn mạnh cách hiểu về kinh tế chăm sóc - từ một mối quan tâm chủ yếu về mặt xã hội sang một thành phần thiết yếu của cơ sở hạ tầng kinh tế.
Trưởng đại diện UN Women tại Việt Nam cho hay, trên khắp khu vực châu Á-Thái Bình Dương, vấn đề già hóa dân số, sự thay đổi cấu trúc gia đình, di cư và nhu cầu chăm sóc trẻ em cũng như người cao tuổi ngày càng tăng đang tái định hình các nền kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, phụ nữ vẫn đang phải gánh vác phần lớn công việc chăm sóc không được trả lương một cách không cân xứng, từ đó hạn chế sự tham gia của họ vào thị trường lao động, các vị trí lãnh đạo và hoạt động doanh nghiệp. Đầu tư vào các dịch vụ chăm sóc dễ tiếp cận, giá cả phải chăng và có chất lượng có thể mang lại lợi ích ba bên: Việc làm thỏa đáng, thúc đẩy bình đẳng giới hơn nữa, và xây dựng các nền kinh tế mạnh mẽ, có khả năng chống chịu cao hơn. Đây không phải là một mối quan tâm xã hội thứ yếu hay ngoài lề; mà là cốt lõi của năng suất, vốn con người và tăng trưởng bao trùm.
Bà Caroline Nyamayemombe cũng nhấn mạnh, APEC 2027 là cơ hội để Việt Nam đưa ra một đề xuất mang tầm khu vực hướng tới tương lai về tăng quyền năng kinh tế cho phụ nữ.
Cụ thể, Việt Nam có thể đóng góp vào việc nâng tầm vị thế trao quyền kinh tế cho phụ nữ như một động lực thúc đẩy năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của khu vực - kết nối nền kinh tế chăm sóc, kinh tế xanh và kinh tế số; ứng phó với biến động nhân khẩu học; và mở rộng khả năng tiếp cận của phụ nữ đối với các công việc và doanh nghiệp của tương lai. Những chủ đề mạnh mẽ nhất sẽ là những chủ đề có tính phù hợp giữa các nền kinh tế APEC đa dạng, dựa trên bằng chứng xác thực và có khả năng tạo ra sự hợp tác thiết thực sau năm 2027.
Phó Vụ trưởng Vụ Công tác thanh niên và bình đẳng giới (Bộ Nội vụ) Ngô Diệu Linh thông tin, dự kiến chủ đề chung của Đối thoại chính sách cấp cao về phụ nữ và kinh tế APEC là “Thúc đẩy quyền năng kinh tế cho phụ nữ vì tăng trưởng bao trùm và có khả năng chống chịu trong APEC”.
Quan trọng là, trao quyền kinh tế cho phụ nữ vẫn được đặt ở vị trí trung tâm. Tuy nhiên, để biến mục tiêu đó thành kết quả cụ thể, Bộ Nội vụ đề xuất một định hướng xuyên suốt: “Chuyển đổi hệ thống chăm sóc và chuyển đổi số vì một nền kinh tế sẵn sàng cho tương lai”.
Từ định hướng này, bà Linh đề xuất ba ưu tiên: (i) Tối ưu hóa năng suất lao động và sự tham gia kinh tế đầy đủ, thực chất của phụ nữ; (ii) Áp dụng cách tiếp cận toàn diện và phối hợp trong chuyển đổi hệ thống chăm sóc; (iii) Thúc đẩy phụ nữ khởi nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số.
Bà Linh nhấn mạnh, ba ưu tiên này không phải ba hợp phần tách biệt mà cần phải được thiết kế hỗ trợ lẫn nhau, cùng giải quyết một câu hỏi chung là làm thế nào để phụ nữ có thể tham gia, duy trì sự phát triển, phát huy đầy đủ tiềm năng trong nền kinh tế chuyển đổi số.