Bốn điểm cần làm để tạo cộng đồng 'đại sứ tự nguyện' cho Việt Nam ở nước ngoài

Làm thế nào để hiện thực hóa những mục tiêu đột phá từ Nghị quyết 19 về đổi mới mô hình phát triển quốc gia? Góp thêm một góc nhìn từ một kiều bào trí thức về vấn đề này, Tuổi Trẻ giới thiệu bài viết của TS Phương Nguyễn (giảng viên ngành quản trị nhân lực, Đại học Frankfurt Goethe ở Đức). 

Bốn câu chuyện của người trẻ gốc Việt tại châu Âu - một giáo sư ngành viễn thông tại Bắc Ireland, một tiến sĩ chuyên gia BIM tại Bỉ, một nhà sản xuất phim tại Đức và một cầu thủ trẻ thi đấu chuyên nghiệp tại châu Âu - cho thấy điều thực sự giữ chân họ không chỉ là chính sách ưu đãi, mà là một thứ khó đo lường hơn nhiều, đó chính là niềm tự hào về Tổ quốc, dân tộc.

Tự nguyện, giá trị cao nhất

Nghị quyết 19-NQ-TW yêu cầu xây dựng và triển khai chiến lược quốc gia về thu hút và trọng dụng nhân tài với các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội, cạnh tranh so với các nước...; thu hút trí thức, chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và nhân tài quốc tế.

• 

  Xây dựng bản đồ nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoàiĐỌC NGAY

Thực tế, GS Ngô Quốc Hiển, giáo sư tại Queen's University Belfast và Viện sĩ IEEE, không đặt mục tiêu xây thương hiệu cá nhân, mà kết nối các nhóm nghiên cứu trong và ngoài nước, hỗ trợ người trẻ muốn làm nghiên cứu sinh.

TS Phạm Huy Hoàng, chuyên gia BIM tại BESIX (Bỉ), hiện là Chủ tịch VINEU, dành gần hai thập kỷ gây dựng mạng lưới cộng đồng, từ Hội sinh viên, Tổng hội người Việt tại Bỉ đến Mạng lưới đổi mới sáng tạo Việt Nam tại châu Âu.

Bà Đỗ Kiều Anh, lớn lên giữa hai nền văn hóa Đức - Việt, chọn điện ảnh làm phương tiện đưa câu chuyện Việt Nam ra thế giới.

Phạm Anh Khôi (con trai TS Phạm Huy Hoàng), sinh ở Việt Nam, sang Bỉ từ một tuổi rưỡi, hiện thi đấu cho U23 Royal Antwerp, mang một cái tên gốc Việt vào bóng đá chuyên nghiệp châu Âu bằng chính năng lực của mình.

Điểm chung của bốn người là không ai hành động vì cảm thấy "phải" làm gì đó cho Việt Nam. Đây chính là nơi lý thuyết về cam kết tổ chức (organizational commitment) soi chiếu vào chính sách kiều bào. Lý thuyết này phân biệt ba dạng gắn bó: cam kết vì tình cảm (muốn thuộc về vì mong muốn thật sự), cam kết vì nghĩa vụ (cảm thấy phải có trách nhiệm) và cam kết vì lợi ích (cái giá phải trả nếu rời đi quá lớn).

Nhiều chính sách thu hút nhân tài, bất kể ở đâu, thường vô tình nhắm vào dạng thứ ba: học bổng, ưu đãi thuế, nhà ở, vị trí công tác. Đó là công cụ cần thiết, nhưng chỉ cam kết vì tình cảm mới sinh ra sự chủ động, sáng tạo và gắn bó lâu dài, thứ không hợp đồng ưu đãi nào tạo ra được.

Chính sách cần đồng kiến tạo

Điểm mạnh của Nghị quyết 19-NQ/TW, dưới góc nhìn quản trị tổ chức, nằm ở chỗ đặt "con người, văn hóa" vào vị trí nền tảng, nguồn lực và động lực nội sinh cho phát triển, thay vì chỉ xem đó là yếu tố bổ trợ.

Việc gắn phát triển công nghiệp văn hóa, xuất khẩu văn hóa, xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam với chiến lược thu hút nhân tài khoa học công nghệ trong cùng một Nghị quyết cho thấy tư duy hệ thống, vốn thường thiếu trong các chính sách rời rạc trước đây.

• 

  Thu hút nhân tài kiều bào: 'Hãy giao cho họ việc đủ lớn!'ĐỌC NGAY

Từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu và tư vấn về quản trị nguồn nhân lực, tâm lý tổ chức trong bối cảnh chuyển đổi số - AI, tôi cho rằng để Nghị quyết 19-NQ/TW tạo ra một cộng đồng "đại sứ tự nguyện" thay vì một danh sách nhân tài được mời gọi, cần xem xét bốn điểm sau:

Một là, chuyển từ cơ chế "thu hút" sang cơ chế "đồng kiến tạo". Các bộ, ngành khi xây dựng chương trình hành động nên mời đại diện các mạng lưới chuyên gia người Việt ở nước ngoài như VINEU, VIDEN, các hội trí thức tại từng quốc gia tham gia trực tiếp vào khâu thiết kế chính sách khoa học công nghệ, giáo dục, thay vì chỉ tham vấn hình thức sau khi chính sách đã hoàn thiện.

Hai là, xây dựng chỉ số gắn kết và tự hào của cộng đồng người Việt ở nước ngoài, khảo sát định kỳ, công bố song song với chỉ số kinh tế về đầu tư, chuyển giao công nghệ từ kiều bào; đây là cách áp đúng tinh thần "quản trị dựa trên dữ liệu, đo lường bằng kết quả" mà Nghị quyết đề ra, cho một lĩnh vực vốn bị xem là "cảm tính".

Ba là, thể chế hóa và cấp ngân sách dài hạn cho các mạng lưới cộng đồng chuyên môn đã chứng minh hiệu quả, thay vì để họ tồn tại dựa vào thời gian và đóng góp cá nhân; một mạng lưới được nuôi dưỡng bền vững tạo ra nhiều "điểm chạm" tự nhiên hơn bất kỳ chiến dịch truyền thông nào.

Bốn là, đa dạng hóa hình thức đóng góp theo hướng linh hoạt như hợp tác từ xa, dự án ngắn hạn, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, thay vì mặc định thước đo thành công là "trở về nước làm việc toàn thời gian". Gia đình Phạm Anh Khôi nói họ "sẵn sàng" chứ không xem đó là lời hứa bắt buộc; đó là hình mẫu cam kết vì tình cảm, và chính sách nên đón nhận sự sẵn sàng đó ở bất kỳ mức độ nào.

Thương hiệu quốc gia không phải thứ để tuyên truyền mà cần được cụ thể hóa bằng hành động. Nghị quyết 19-NQ/TW đã đặt đúng những viên gạch đầu tiên khi coi con người, tri thức và văn hóa là trung tâm của mô hình phát triển mới.

Nhưng để những viên gạch đó trở thành một ngôi nhà mà người Việt trẻ khắp nơi muốn quay về xây tiếp, chính sách cần đi xa hơn việc mời gọi bằng ưu đãi, để nuôi dưỡng thứ duy nhất tạo ra gắn bó bền vững: niềm tự hào thật, được xây từ chính những câu chuyện thật chứ không phải được viết ra để kể về họ.

GS Ngô Quốc Hiển tốt nghiệp Đại học Bách khoa TP.HCM, học tại Hàn Quốc, nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Linköping (Thụy Điển). Ông từng nhận nhiều giải thưởng quốc tế uy tín, trong đó có IEEE ComSoc Test of Time Paper Award năm 2026, IEEE ComSoc Leonard G. Abraham Prize năm 2017 và IEEE ComSoc Stephen O. Rice Prize năm 2015.

TS Phạm Huy Hoàng từng tham gia các dự án lớn như Oosterweelverbinding, Nhà máy Xử lý Bùn thải tại Gent. Ông là Chủ tịch VINEU và Phó chủ tịch VIDEN.

Phạm Anh Khôi (sinh năm 2007) ghi 11 bàn, 10 kiến tạo tại giải trẻ Elite của Bỉ, khoác áo các đội tuyển trẻ Future của Bỉ ở U16F và U17F, mong muốn đóng góp cho bóng đá Việt Nam trong tương lai. Song song với bóng đá, anh đang học luật tại Đại học Antwerp.

Bà Đỗ Kiều Anh sinh tại Hải Phòng, sang Đức định cư từ năm 6 tuổi. Là thế hệ thứ hai lớn lên giữa hai nền văn hóa, bà dành nhiều năm hoạt động cộng đồng trước khi phát triển dự án điện ảnh Beyond the Broken Bridge - Hành trình tìm nguồn cội, dự Cannes 2026.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mong muốn các nhà khoa học, chuyên gia, trí thức người Việt Nam tại Nga là lực lượng tiên phong kết nối tri thức, khoa học, công nghệ và các sáng kiến hợp tác mới.