Vườn viết trái xum xuê tại phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau.
Thời gian gần đây, người dân các tỉnh, thành thường đặt hàng qua mạng để mua một loại trái cây đặc sản của vùng đất giồng cát ven biển Bạc Liêu cũ. Đó là trái viết, vỏ mỏng với màu sắc đỏ nâu hoặc tím đậm, phần thịt vàng nhạt, tương đối khô, mùi thơm nhẹ, vị ngọt dịu.
Ký ức dưới mái chùa Xiêm Cán
Ông Trần Ngọc Chiến (62 tuổi), nguyên Trưởng Phòng Kinh tế TP Bạc Liêu (cũ) sở hữu vườn viết rộng hơn 2 ha tại khóm Biển Đông B, phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau. Vườn viết “độc nhất vô nhị” ở miền Tây này với hơn 200 cây đang vào mùa thu hoạch kéo dài đến Tết Nguyên đán Đinh Mùi 2027.
Ông Nguyễn Minh Đạo, cán bộ Phòng Kinh tế phường Hiệp Thành, cho biết vườn viết “độc lạ” được ông Chiến trồng gần 10 năm, trong đó có 50 cây gần 9 năm tuổi.
Trái viết được địa phương xác định là đặc sản của vùng đất giồng cát ven biển và đã làm hồ sơ gửi cơ quan chức năng thẩm định, xem xét đề nghị UBND tỉnh Cà Mau công nhận OCOP 3 sao cho sản phẩm “Trái Viết Xiêm Cán”.
Ông Trần Ngọc Chiến trong vườn viết đang vào mùa thu hoạch trái.
Trò chuyện với phóng viên Báo Điện tử VTC News, ông Chiến cho biết khoảng năm 1978, ông theo cha đến chùa Xiêm Cán dự Lễ Sene Dolta của đồng bào Khmer. Trước chánh điện, ông nhìn thấy một hàng cây xanh cao, trên cành có những chùm trái nhiều màu sắc, từ xanh, đỏ nâu đến sẫm tím.
“Vì tò mò, tôi hỏi một nhà sư lớn tuổi đó là cây gì, trái chín có ăn được không. Nhà sư vui vẻ nói đó là cây viết, rồi hái cho tôi vài trái chín để ăn thử. Từ lần nếm thử đó, trong tôi nảy lên một ước mong giản dị là một ngày nào đó sẽ trồng được cây viết trong khu vườn của mình”, ông Chiến kể.
Gần 10 năm trước, khi có điều kiện làm vườn trên vùng đất giồng pha cát ven biển, ông Chiến quyết định biến ký ức tuổi thơ thành việc làm cụ thể. Tuy nhiên, chùa Xiêm Cán nâng cấp, mở rộng chánh điện nên những hàng viết hơn 50 tuổi không còn.
Vì vậy, ông Chiến đã chiết 50 nhánh từ cây viết khoảng 30 năm tuổi của hàng xóm là bà Hứa Thị Đẹt mang về vườn gần chùa Xiêm Cán để trồng. Đây là loại cây chưa phổ biến, tài liệu kỹ thuật còn ít, thị trường chưa rõ ràng nên ông Chiến vừa trồng, vừa quan sát, vừa điều chỉnh cách làm đất, tưới nước, bón phân, làm cỏ và tạo tán.
“Điều đáng mừng là cây viết thích nghi tốt với đất giồng ven biển, phát triển khỏe và ít sâu bệnh. Từ 50 cây ban đầu, diện tích vườn dần được mở rộng trên 200 cây, sản lượng bình quân khoảng 25 kg/cây. Trái viết không chỉ được bán tại địa phương mà còn có khách hàng và thương lái ngoài tỉnh đặt mua qua mạng xã hội”, ông Chiến chia sẻ.
Phát triển thành sản phẩm du lịch
Theo chủ vườn, trái viết có nét riêng từ màu sắc đến hương vị. Khi còn non, trái màu xanh, vị chát. Khi chín, trái viết chuyển dần sang vàng, đỏ nâu hoặc tím đậm. Mỗi mùa trái chín, những chùm xanh, đỏ và tím xen kẽ trên tán cây tạo nên hình ảnh rất đặc trưng của khu vườn.
Năm 2024, mẫu trái viết đã được ông Chiến gửi cơ quan chức năng phân tích. Kết quả bước đầu ghi nhận các chỉ tiêu cảm quan, dinh dưỡng và an toàn tương đối tích cực. Đây là cơ sở để gia đình tiếp tục hoàn thiện quy trình, nâng cao chất lượng, kiểm soát vùng nguyên liệu và phát triển sản phẩm theo hướng có căn cứ.
Ông Huỳnh Quốc Việt, Phó Bí thư Tỉnh ủy Cà Mau (thứ 2 từ trái qua), thăm vườn viết của ông Trần Ngọc Chiến.
Ngoài ăn tươi, trái viết còn có tiềm năng chế biến thành siro, nước ép, rượu ngâm và một số sản phẩm khác. Chủ vườn đang từng bước thử nghiệm và xác sản phẩm chỉ được đưa ra thị trường sau khi hoàn thiện công thức, kiểm nghiệm, nhãn hàng hóa, công bố sản phẩm và các thủ tục pháp lý cần thiết.
“Tôi không muốn gắn cho trái viết những công dụng chưa được chứng minh. Điều tôi gìn giữ là hương vị tự nhiên, nguồn gốc rõ ràng và chất lượng thật. Cây viết còn mang trong mình một giá trị văn hóa riêng.
Đó là câu chuyện bắt đầu từ chùa Xiêm Cán, trong ngày lễ Sene Dolta, từ sự thân thiện của một nhà sư đã trao cho một đứa trẻ vài trái chín. Vì vậy, cây viết không chỉ là một cây trồng tạo thu nhập, mà còn gắn với ký ức, đời sống văn hóa Khmer và sự giao thoa cộng đồng trên vùng đất ven biển”, ông Chiến nói.
Vườn viết ở Xiêm Cán (Cà Mau) bắt đầu thu hút khách tham quan.
Từ hiệu quả bước đầu của trái viết, chủ vườn mong muốn chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ cây giống, hướng dẫn kỹ thuật và từng bước liên kết tiêu thụ với những hộ dân có nhu cầu chuyển đổi cây trồng. Tuy nhiên, việc mở rộng chỉ nên thực hiện khi giống, kỹ thuật, năng suất và đầu ra đã được kiểm chứng rõ ràng.
“Chúng tôi đang hoàn thiện vùng nguyên liệu có kiểm soát; lựa chọn, theo dõi và chuẩn hóa cây mẹ; xây dựng tiêu chuẩn phân loại và bảo quản trái; hoàn thiện nhật ký, mã lô và truy xuất nguồn gốc; phát triển sản phẩm chế biến hợp pháp và xây dựng thương hiệu, tham gia chương trình OCOP”, ông Chiến nêu định hướng.
Hiện, thị trường trái viết có giá hơn 200.000 đồng/kg, nhưng trái loại 1 (50-80 trái/kg) được ông Chiến bán cho tư thương giá 80.000 đồng/kg. Ngoài thu hoạch trái bán vào những tháng cuối năm, ông Chiến còn chiết nhánh bán cho người dân trong vùng.
Với lợi thế gần điểm du lịch tiêu biểu Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long là chùa Xiêm Cán, ông Chiến đang làm đường đi nội bộ trong vườn viết để từng bước phát triển du lịch, mở cửa cho khách tham quan vào mùa trái chín.