Hà Nội đang nghiên cứu phủ xanh một số trụ đường sắt trên cao, chân cầu vượt, hầm chui và nhà chờ xe buýt. Theo phương án được công bố, tại ba trụ đường sắt trên đường Nguyễn Trãi, cây sẽ được trồng ở chân trụ, leo lên giàn và phân bố quanh các mặt trụ. Đây không phải cách làm mới trên thế giới. Nhiều đô thị lớn đã sử dụng cây xanh để xử lý những bề mặt bêtông, đường giao thông và công trình kiến trúc vốn khó bổ sung cây theo cách truyền thống.
Singapore đưa cây xanh vào bêtông
Cây xanh xuất hiện trên các trụ cột cầu vượt, cầu bộ hành, tường chắn và tường ranh tại Singapore từ giai đoạn nước này đẩy mạnh đô thị hóa những năm 1970. Theo Cơ quan Tái phát triển đô thị Singapore (URA), những mảng xanh ban đầu chủ yếu mang tính cảnh quan, nhưng sau đó quan điểm của thành phố chuyển dần từ yếu tố thẩm mỹ sang tích hợp thiên nhiên vào môi trường xây dựng, giảm tiêu thụ năng lượng và tăng đa dạng sinh học.
Singapore không chỉ khuyến khích trồng thêm cây mà xây dựng cả hệ thống quy chuẩn cho cây xanh đứng. Hướng dẫn của Cơ quan Công viên quốc gia Singapore cho phép sử dụng khung lưới thép không gỉ, phía dưới bố trí dải đất để cây leo phát triển lên khung. Lớp kết cấu trung gian được tạo ra để vừa tạo hình cho cây, vừa hạn chế tác động lên công trình.
Cây xanh được đưa vào những cấu trúc hấp thụ nhiệt như mái nhà chờ, trạm xe buýt, nhà ga và mặt đứng công trình nhằm giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, cải thiện tiện nghi nhiệt và tăng khả năng chống chịu sinh thái. Nước này cũng có riêng các hướng dẫn về tải trọng, kết cấu, an toàn, tưới tiêu, chống thấm, thoát nước, bảo trì và thiết kế cho cây xanh trên cao.
Khoảng xanh bên dưới gầm cầu vượt Benjamin Sheares tại Singapore. Ảnh: Gwenfarsgarden.info
Tứ Xuyên dựng khoảng xanh dọc vành đai 2 Thành Đô
Tuyến đường vành đai 2 của Thành Đô (tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc) có hệ thống cầu trên cao dài khoảng 28 km, được đưa vào vận hành năm 2013 cùng hệ thống xe buýt nhanh.
Khoảng 2.900 trụ được trồng cây, với tổng cộng khoảng 550.000 cây. Sau khoảng ba năm sinh trưởng và chăm sóc, cây đã phủ xanh phần lớn trụ cầu, tạo thành cảnh quan được truyền thông Trung Quốc gọi là "hành lang xanh". Cây được trồng ngay tại phần đất dưới chân trụ, sau đó phát triển theo bề mặt trụ.
Khi cây vượt qua độ cao nhất định, công nhân tiếp tục dùng biện pháp dẫn hướng bằng dây thép để đưa nhánh tới những vị trí còn trống. Cây có khả năng tự bám, nhưng người chăm sóc vẫn phải can thiệp để điều chỉnh hướng phát triển, tránh cây mọc ngang hoặc lan sang những khu vực không mong muốn.
Quảng Châu (Trung Quốc) có quy mô triển khai lớn hơn. Thành phố bắt đầu nghiên cứu phủ xanh cầu từ khoảng năm 2003 và sau hơn 20 năm đã hình thành mạng lưới cây xanh trên các cầu đi bộ, cầu vượt và đường trên cao. Theo cơ quan lâm nghiệp và cảnh quan Quảng Châu, hệ thống này hiện bao phủ hơn 420 cây cầu với tổng chiều dài trên 350 km.
Một trong những hình thức được sử dụng là trồng cây leo tại các cấu kiện cầu, trong đó có trụ và cột cầu. Chính quyền Quảng Châu từ năm 2016 xác định phương án "cho cây leo lên trụ cầu" là một hướng phát triển của phủ xanh theo chiều đứng, bên cạnh phủ xanh tường, lan can và các công trình giao thông khác.
Thành phố lựa chọn khá kỹ các loài cây phù hợp với điều kiện của cầu. Quy hoạch hệ thống cây xanh Quảng Châu yêu cầu cây trồng cần chịu bóng và chịu hạn. Phần cầu và các cấu kiện khác còn phải ưu tiên cây chịu gió, dễ chăm sóc, chống sâu bệnh. Thành phố cũng đưa ra danh mục các loài cây được khuyến nghị sử dụng cho cầu vượt, cầu đi bộ và đường trên cao.
Khoảng xanh được trồng bao quanh các trụ cầu trên đường vành đai 2 tại Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Ảnh: China Plus Culture
Thành phố châu Âu tích hợp cây xanh vào hạ tầng
Nhiều thành phố châu Âu đang đưa cây xanh vào các công trình giao thông vốn chủ yếu bằng bêtông như cầu vượt, đường vành đai, tường chắn và gầm cầu.
Tại Madrid, Tây Ban Nha, chính quyền triển khai bức tường xanh trên tuyến vành đai M-30, sử dụng hơn 30 loài cây Địa Trung Hải. Cây xanh được bố trí tại các đường dẫn, mố cầu và khoảng không dưới phần nhô của công trình, kết hợp hệ thống tưới tự động và giám sát môi trường. Dự án có kinh phí khoảng 5,3 triệu euro.
Bức tường xanh của một tuyến vành đai tại thành phố Madrid, Tây Ban Nha. Ảnh: Larazon.es
Tại Paris, Pháp, chính quyền ưu tiên phương án trồng cây leo từ chân tường vì hệ thống giá thể cần nhiều nước, chất dinh dưỡng và công chăm sóc hơn. Một số loại cây cần giá đỡ để leo, trong khi một số loài có thể tự bám vào bề mặt. Cây được trồng ở phía dưới rồi phát triển theo hệ thống hỗ trợ. Điều này giúp việc tưới nước, cắt tỉa và thay thế cây thuận lợi hơn, đồng thời giảm nguy cơ tác động trực tiếp tới kết cấu công trình.
London, Anh cũng đã thử nghiệm nhiều hình thức đưa cây xanh vào các khu vực giao thông có mật độ phương tiện cao. Năm 2011, Transport for London triển khai bức tường xanh khoảng 180 m2 tại ga Edgware Road, cạnh Marylebone Road, nhằm thử nghiệm khả năng giữ lại một phần bụi và vật chất dạng hạt trong không khí. Đây là một phần trong chương trình đưa hạ tầng xanh vào những điểm có nguy cơ ô nhiễm cao.
Chính quyền London cũng đang triển khai bức tường xanh mang tên Verdant Viaduct trong dự án Low Line ở khu Bankside. Hệ cây xanh bám tường được bố trí cạnh tuyến cầu cạn đường sắt, nằm trong chuỗi dự án biến các khoảng không dưới và xung quanh đường sắt trên cao thành hạ tầng xanh. Mục tiêu là tận dụng những không gian bị bỏ quên dọc và dưới các cầu cạn đường sắt để tạo mạng lưới không gian công cộng và hạ tầng xanh.
Gầm cầu cạn tại London được tích hợp cây xanh để cải thiện sinh thái. Ảnh: betterbankside.co.uk
Giải quyết vấn đề tải trọng và cấp nước
Hướng dẫn của Singapore yêu cầu kỹ sư kết cấu kiểm tra khả năng chịu tải của công trình đối với hệ thống cây xanh đứng, trong đó phải tính đến trọng lượng của cây trưởng thành và trạng thái bão hòa nước.
Các kỹ sư cho biết hệ thống gồm khung thép, chậu cây, đất hoặc giá thể, cây trưởng thành và nước có thể tạo sức nặng lớn lên công trình trong thời gian dài. Khi mưa lớn, lượng nước giữ trong giá thể cũng làm tải trọng tăng. Ngoài tải trọng tĩnh, các chuyên gia cũng phải tính đến gió. Một mảng cây lớn trên cao có thể tạo thêm diện tích chịu gió, trong khi khung và hệ thống neo phải chịu được tác động này.
Ngoài ra, một số chuyên gia cũng nêu rủi ro là cây xanh có thể che mất những dấu hiệu cảnh báo công trình xuống cấp. Các vết nứt, bong bêtông, thấm nước, rỉ cốt thép hoặc những biến dạng bất thường cần được kỹ sư phát hiện trong quá trình kiểm tra. Nếu trụ cầu bị phủ kín, việc quan sát bề mặt sẽ khó hơn.
Vì vậy, Singapore yêu cầu các cấu kiện quan trọng phải được để lộ để phục vụ kiểm tra định kỳ; hệ thống cây xanh cũng phải được thiết kế để tiếp cận và bảo trì an toàn.
Về cấp nước, các thành phố muốn triển khai hạ tầng xanh quanh công trình giao thông phải đồng bộ hóa hệ thống tưới hoặc thoát nước. Nếu không được thiết kế tốt, nước có thể chảy trực tiếp lên bề mặt bêtông, tạo môi trường ẩm kéo dài hoặc xâm nhập qua những vị trí đã có khuyết tật.
Sơn Hà