Hạ tầng trạm sạc là xương sống của quá trình chuyển sang xe điện. Tuy nhiên, tình trạng trạm sạc độc quyền và phân mảnh là bài toán nan giải của nhiều quốc gia.
Ban đầu, mỗi hãng xe tự xây dựng mạng lưới trạm sạc phục vụ riêng xe của họ, với thiết kế cổng và giao thức kết nối (đầu nối giữa xe và trạm sạc) khác nhau. Chẳng hạn, Tesla (Mỹ) áp dụng chuẩn NACS với thiết kế nhỏ gọn, tích hợp chung một đầu nối cho cả sạc AC (điện xoay chiều) và DC (điện một chiều).
Các hãng xe khác của Mỹ, châu Âu dùng cổng sạc lớn hơn, kết hợp hai đầu nối cho sạc AC và DC trong một cổng, gọi là chuẩn CCS (với hai biến thể CCS1 tại Mỹ và CCS2 ở châu Âu). Xe Nhật Bản đời đầu dùng CHAdeMO, chỉ hỗ trợ sạc một chiều. Còn Trung Quốc theo chuẩn riêng, tách đầu nối sạc AC và DC thành hai cổng riêng biệt.
Thực trạng này được đài phát thanh NPR gọi là "cuộc chiến cổng sạc".
Các loại cổng sạc trên thị trường. Nguồn: Viện Công nghệ Delhi Ấn Độ
Để giải bài toán chuyển đổi này, mỗi quốc gia, khu vực áp dụng cách thức riêng. Tại Mỹ, đầu năm 2023, Nhà Trắng đàm phán thành công với Tesla, hãng xe điện lớn nhất nước này, về việc "mở cửa" một phần mạng lưới trạm sạc Supercharger của họ cho đối thủ.
Pete Buttigieg, cựu Bộ trưởng Giao thông Mỹ, cho biết chính phủ hướng tới việc đảm bảo người dân "lái xe điện hãng nào cũng có thể cắm sạc". Đổi lại, Tesla được hưởng một phần trong gói tín dụng 7,5 tỷ USD hỗ trợ phát triển trạm sạc.
Cùng với đó, chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden thiết lập tiêu chuẩn sạc cấp quốc gia, đưa cổng sạc NACS của Tesla vào chuẩn chung của nước Mỹ, mang tên J3400. Tiêu chuẩn này đặt yêu cầu về dòng điện, giao thức đầu nối, độ an toàn và hiệu suất của hệ thống sạc xe điện.
18 tháng sau thỏa thuận nói trên, lần lượt Ford, GM... và các hãng xe Mỹ còn lại đồng thuận chuyển sang công nghệ sạc của Tesla.
Châu Âu thiết lập chuẩn trụ sạc sớm hơn Mỹ gần chục năm. Từ năm 2014, EU ban hành chỉ thị 94 về triển khai cơ sở hạ tầng nhiên liệu thay thế - khung pháp lý đầu tiên toàn liên minh về sạc xe điện. Tiêu chuẩn khi đó về đầu cắm là Type 2, phục vụ sạc chậm tại gia đình. Sau đó, chuẩn mở rộng thêm CCS2, dành cho sạc nhanh và siêu nhanh.
Năm 2023, EU cập nhật khung pháp lý mới, yêu cầu trạm sạc "không phân biệt đối xử" với người dùng cuối, bất kể họ lái xe hãng nào. Nhà vận hành cũng không được buộc người mua đăng ký hay cài đặt ứng dụng.
Các hãng xe cũng chủ động lập liên minh với trạm sạc. Ví dụ, Ionity - liên doanh giữa các hãng xe BMW, Ford, Hyundai, Kia, Mercedes-Benz, Volkswagen (gồm Audi và Porsche) và nền tảng cơ sở hạ tầng khí hậu của BlackRock được thành lập từ năm 2017.
Năm ngoái, họ cùng ba công ty trong ngành lập liên minh trạm sạc lớn nhất EU, chia sẻ 1.700 trạm và 11.000 điểm sạc trong khu vực.
Xe điện Hyundai Ioniq 9 (ngoài cùng bên phải) cùng các mẫu xe điện Tesla tại trạm sạc của Tesla. Ảnh: Suvrat Kothari
Trung Quốc cũng sớm ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật trạm sạc, nhưng chưa ràng buộc chia sẻ giữa các bên. Tháng 7 năm ngoái, Yicai Global - hãng tin tài chính thuộc Tập đoàn Truyền thông Thượng Hải - dẫn văn bản từ Ủy ban Cải cách và Phát triển quốc gia (NDRC), cho biết trạm sạc công suất cao do các hãng xe phát triển nên mở cửa cho tất cả người dùng, không phân biệt đối xử.
Tính đến cuối tháng 8, mạng lưới sạc xe điện tại nước này vượt mốc 24 triệu điểm sạc, tăng gần 40% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong số đó, 19 triệu điểm sạc do các đơn vị tư nhân phát triển.
Tại Việt Nam, Bộ Công Thương vừa ban hành quy chuẩn kỹ thuật trụ, trạm sạc xe điện. Quy chuẩn này yêu cầu tram sạc xe điện đảm bảo tính tương thích, nhằm đưa thiết bị sạc về chuẩn kỹ thuật thống nhất. Tuy nhiên, quy định này không buộc doanh nghiệp mở trạm sạc với các hãng xe khác. Việc chia sẻ này sẽ phụ thuộc vào mục tiêu kinh doanh và thỏa thuận của doanh nghiệp.
Để một điểm sạc có thể dùng chung với mọi loại xe, hạ tầng cần đồng bộ cả phần cứng (cổng, đầu cắm) lẫn công nghệ (giao thức kết nối). Đơn cử, Tesla đã chuẩn bị nền tảng kỹ thuật "mở" cho công nghệ sạc từ sớm. Tại cuộc họp về kết quả kinh doanh năm 2021, khi được hỏi về việc có mở trạm sạc cho các hãng xe khác hay không, CEO Elon Musk khẳng định họ không hướng tới tạo lập một hệ thống khép kín, chèn ép đối thủ cạnh tranh như Apple.
Chuyên trang Autoweek nhận định một chuẩn sạc chung không chỉ mang lại chiến thắng cho hãng xe được chọn (Tesla), mà "tất cả cùng thắng". Việc dùng chung trạm sạc giúp các hãng xe tận dụng hạ tầng của nhau, đồng thời tạo cú hích cho khối tư nhân đầu tư, nâng cấp mạng lưới và tăng trải nghiệm người dùng.
Hãng trạm sạc EVgo của Mỹ dự kiến mở thêm gần 300 điểm sạc NACS đến cuối năm 2026, bên cạnh hơn 1.000 trạm hiện hành. Nguồn vốn tư nhân đã rót mạnh vào mạng lưới trạm sạc dùng chung, đem lại lợi ích cho người dùng, thay vì chính phủ tự phát triển.
Tuy nhiên, NPR nhận định cuộc chuyển đổi công nghệ không chỉ kéo dài một vài năm. Ví dụ, cuộc chiến định dạng băng ghi hình giữa Betamax (do Sony phát triển) và VHS (của JVC) diễn ra từ cuối những năm 1970. Dù Sony thừa nhận thất bại vào năm 1988, và sản xuất theo định dạng của đối thủ, cuộn băng Betamax của họ chỉ được ngừng sản xuất sau đó 28 năm.
Bảo Bảo (theo NPR, China EV Home, Reuters)