Mở đầu tuần giao dịch mới, bảng điện tử thị trường năng lượng thế giới lại rực sắc xanh. Theo Reuters, giá dầu Brent giao tháng tới tăng hơn 1% lên mức 105,64 USD/thùng, trong khi dầu WTI của Mỹ cũng chạm mốc 93,11 USD/thùng.
Đằng sau nhịp tăng giảm của bảng giá là một câu chuyện kinh doanh và logistics (dịch vụ hậu cần) đầy kịch tính đang diễn ra ngoài khơi vịnh Ba Tư. Nơi đó, những nhà sản xuất dầu mỏ hàng đầu thế giới phải xoay xở từng ngày để duy trì nguồn cung cho nền kinh tế toàn cầu.
Giá dầu tăng trở lại khi đàm phán hòa bình Mỹ - Iran bế tắc (Ảnh: The Statesman).
Nghịch lý giá 100 USD và cán cân cung - cầu mong manh
Gần 7 tháng kể từ thời điểm eo biển Hormuz bị tê liệt khiến tuyến đường vận chuyển khoảng 15 triệu thùng dầu thô mỗi ngày đứng trước nguy cơ đóng băng, kịch bản tồi tệ nhất đã không xảy ra bởi giá dầu thế giới chưa bị đẩy lên mức 140-150 USD/thùng như nhiều dự báo u ám ban đầu.
Hiện dù giá dầu neo quanh vùng 100 USD/thùng, gây áp lực không nhỏ lên chi phí vận hành của các nền kinh tế, thị trường nhìn chung vẫn tìm được điểm tựa để tránh một cú sốc đứt gãy hoàn toàn.
Chìa khóa nằm ở bài toán cân đối cung - cầu đang được bù đắp một cách linh hoạt. Theo các chuyên gia dữ liệu hàng hóa, dù lưu lượng qua eo biển bị thiếu hụt khoảng 7 triệu thùng/ngày so với mức thông thường, nguồn cung toàn cầu đã được tiếp sức kịp thời từ các kho dự trữ thương mại dồi dào, đặc biệt là nguồn xả kho từ Trung Quốc với khoảng 3,5 triệu thùng/ngày.
Bên cạnh đó, mặt bằng giá cao cùng đà tăng trưởng kinh tế chậm lại tại các thị trường lớn đã tự động ghìm nhu cầu tiêu thụ giảm khoảng 5 triệu thùng/ngày. Khi cộng thêm khoảng 500.000-700.000 thùng dầu mỗi ngày được bổ sung từ các nhà sản xuất khác như Mỹ, thị trường đã tự tạo ra một trạng thái cân bằng tạm thời.
Ông Rahul Choudhary, Phó Chủ tịch phụ trách nghiên cứu thượng nguồn tại hãng phân tích năng lượng Rystad Energy, nhận định: "Quan điểm của chúng tôi là thị trường đang ở trạng thái cân bằng rất sít sao. Đó là lý do giá dầu thô chưa tăng lên mức đặc biệt cao, hiện vẫn ở quanh 100 USD/thùng thay vì chạm mốc 140-150 USD như kịch bản thiếu hụt diện rộng".
Cuộc "đổi đường" ly kỳ và chiến thuật đi đêm trên biển
Để duy trì dòng dầu chảy liên tục ra thế giới, các quốc gia vùng Vịnh đã biến mạng lưới hạ tầng năng lượng thành một cuộc chơi hoán đổi lộ trình liên tục. Ngay từ giai đoạn đầu căng thẳng, Saudi Arabia đã kích hoạt công suất dự phòng của tuyến đường ống Đông - Tây (East-West) để dẫn dầu sang cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, từ đó đưa hàng qua eo biển Bab el-Mandeb sang châu Á. Cùng lúc, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tận dụng tối đa đường ống chạy qua Oman để đưa dầu thẳng tới cảng Fujairah ngoài khơi vịnh Oman.
Tuy nhiên, khi các tuyến vận tải này liên tục đối mặt rủi ro an ninh, từ những đợt đe dọa của lực lượng Houthi ở Yemen cho đến các sự cố làm hư hại đường ống Đông - Tây, các hãng dầu mỏ vùng Vịnh lại phải tìm "phương án thay thế cho chính phương án thay thế". Đã có thời điểm, các chuyến dầu của Saudi Arabia hướng sang châu Á phải chọn hành trình xa kỷ lục: đi ngược lên phía tây bắc qua kênh đào Suez hoặc bơm qua hệ thống ống dẫn tại Ai Cập, rồi chở dầu đi vòng qua toàn bộ lục địa châu Phi trước khi cập bến châu Á.
Khi đường ống dẫn ra Biển Đỏ buộc phải tạm ngưng hoạt động vào trung tuần tháng 9, Saudi Arabia lập tức chuyển hướng hàng sang cảng Ras Tanura ở phía Đông và tham gia vào tuyến vận chuyển được bảo đảm an ninh qua eo biển Hormuz. Dưới sự hỗ trợ giám sát của các lực lượng hải quân quốc tế, một hành lang an toàn đã hình thành.
Tại đây, nhiều hãng vận tải chấp nhận áp dụng chiến thuật "đi đêm": các tàu di chuyển lúc trời tối, tắt toàn bộ hệ thống thu phát định vị hàng hải và thiết bị liên lạc, lặng lẽ vượt qua eo biển rồi nhanh chóng chuyển dầu sang những siêu tàu chở dầu cỡ lớn đang chờ sẵn ngoài khơi vịnh Oman. Theo chia sẻ từ phía quân đội Mỹ, lực lượng này đã hỗ trợ an toàn cho khoảng 2.000 lượt tàu thương mại qua lại, hộ tống hơn 1 tỷ thùng dầu từ các đối tác vùng Vịnh trong những tháng vừa qua.
Chính nhờ những giải pháp này, xuất khẩu dầu thô từ các nhà sản xuất chủ chốt Trung Đông trong tháng 9 đã hồi phục ấn tượng lên mức 12,8 triệu thùng/ngày, trong đó lưu lượng dầu luân chuyển qua eo biển Hormuz đạt khoảng 7,4 triệu thùng/ngày.
Vận chuyển dầu tới châu Á qua kênh đào Suez thay vì Biển Đỏ có thể khiến hành trình kéo dài thêm tới một tháng (Ảnh: BigGo Finance).
Bài toán chi phí: Cước tàu 1 triệu USD/ngày và giới hạn của giải pháp tình thế
Dù dòng chảy năng lượng được duy trì, cái giá phải trả để đưa từng thùng dầu đến tay người mua đang đè nặng lên các doanh nghiệp. Việc phải chờ đợi chuyển tàu tại vịnh Oman tối thiểu 1,5 ngày, cộng với hành trình vòng vèo kéo dài thêm cả tháng trời qua các tuyến biển xa, đã đẩy chi phí logistics lên mức chưa từng thấy.
Nhu cầu thuê các siêu tàu chở dầu tăng vọt đã tạo nên cơn sốt giá cước. Số liệu từ công ty phân tích dữ liệu hàng hải Windward cho thấy, giá thuê tàu giao ngay dành cho những chuyến hàng qua eo biển Hormuz có thời điểm chạm mức không tưởng lên đến 1 triệu USD/ngày, tương đương chi phí đội thêm khoảng 26 USD cho mỗi thùng dầu. Điều này đồng nghĩa với việc cước vận tải hiện chiếm tới gần 25% giá trị của mỗi thùng dầu thô bán ra, so với tỷ lệ khiêm tốn chỉ 1-3% trong điều kiện bình thường.
Thách thức không chỉ dừng lại ở chi phí vận tải dầu thô. Tại Mỹ, giá dầu diesel giao dịch ở mức cao kỷ lục đang làm dấy lên những tranh luận về khả năng áp dụng biện pháp hạn chế xuất khẩu nhiên liệu tinh chế để ghìm lạm phát nội địa. Báo cáo từ khối phân tích của ngân hàng ANZ chỉ ra rằng: "Các sản phẩm dầu tinh chế tiếp tục là điểm gây sức ép. Bất kỳ hạn chế nào đối với xuất khẩu diesel của Mỹ cũng sẽ khiến nguồn cung bên ngoài nước Mỹ bị thắt chặt, trong bối cảnh giá tại châu Âu đã bắt đầu phản ứng trước nguy cơ thiếu hụt này".
Rõ ràng, các biện pháp ứng phó kỹ thuật và logistics hiện tại chỉ mang tính chất "mua thêm thời gian". Nguồn dự trữ thương mại của các quốc gia tiêu thụ lớn không thể xả vô hạn định, trong khi những rủi ro an ninh nhằm vào hạ tầng cảng biển và đường ống vẫn luôn là biến số khó lường.
Hãng nghiên cứu Rystad Energy dự báo giá dầu có thể hạ nhiệt về mức 85-90 USD/thùng vào quý cuối năm và tiếp tục lùi về ngưỡng 80-82 USD/thùng trong năm tới, nhưng điều kiện tiên quyết là các nút thắt trên eo biển Hormuz phải được khơi thông hoàn toàn bằng những giải pháp ngoại giao thực chất. Cho đến khi điều đó thành hiện thực, thị trường năng lượng toàn cầu vẫn sẽ phải vận hành trong trạng thái "nín thở" theo từng hải trình của những chuyến tàu đêm.