Diện tích in cảnh báo sức khỏe 50% của Việt Nam thuộc nhóm thấp trong khu vực
Trao đổi tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân Dân tổ chức ngày 27/10 vừa qua, ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa-Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành quy định cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá. Tuy nhiên, sau hơn 13 năm, kể từ ngày 1/5/2013 khi Luật có hiệu lực thi hành thì tỷ lệ này chưa thay đổi, trong khi nhiều quốc gia đã áp dụng diện tích cảnh báo lớn hơn.
Ông Ngọc phân tích, khi Luật ban hành năm 2012, diện tích in cảnh báo sức khỏe 50% là mức tiêu chuẩn tương đối tiến bộ. Tuy nhiên, theo khuyến nghị hiện nay của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và xu hướng khu vực các nước ASEAN, nhiều quốc gia đã nâng diện tích cảnh báo lên 85% và sử dụng bao bì tiêu chuẩn (bao bì trơn). Theo đó, diện tích in cảnh báo sức khỏe 50% của Việt Nam hiện thuộc nhóm thấp trong khu vực.
Tại khu vực ASEAN, 4/11 quốc gia đã áp dụng chính sách bao bì tiêu chuẩn (bao bì trơn. Cụ thể, Thái Lan đã áp dụng từ ngày 10/9/2019, Singapore (từ 1/7/2020), Lào (từ 5/12/2024) và Myanmar (từ 20/10/2025).
Bên cạnh đó, mặc dù Luật hiện hành quy định “Chính phủ quy định cụ thể mức tăng diện tích in cảnh báo sức khỏe phù hợp với từng thời kỳ”, nhưng qua hơn 13 năm thi hành, tỷ lệ này vẫn giữ nguyên ở mức 50%. Đồng thời, Luật cũng quy định thay đổi mẫu cảnh báo định kỳ 2 năm/lần nhưng trên thực tế việc cập nhật các bộ ảnh mới còn chậm.
Theo ông Ngọc, nếu hình ảnh và thông điệp cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá không được đổi mới, người tiêu dùng sẽ dần quen mắt, khiến tác dụng cảnh báo, tính răn đe và hiệu quả tác động tâm lý suy giảm.
Đặc biệt, những hạn chế nêu trên đã làm giảm hiệu quả của công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Trước hết là làm giảm hiệu quả thông tin, giáo dục, truyền thông về tác hại của thuốc lá, bởi cảnh báo bằng hình ảnh là công cụ truyền thông trực tiếp, ít tốn kém nhưng đạt hiệu quả cao nhất tới người hút thuốc và người có ý định tập hút, đặc biệt là thanh thiếu niên. Vì thế, diện tích in cảnh báo nhỏ làm giảm mức độ nhận diện tác hại của thuốc lá.
Tiếp theo là làm giảm hiệu quả quy định cấm quảng cáo thuốc lá dưới mọi hình thức, bởi bao bì là điểm tiếp xúc thương mại duy nhất còn lại hợp pháp giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng. Khi diện tích cảnh báo sức khỏe chỉ chiếm 50%, 50% diện tích còn lại trở thành "biển quảng cáo di động" thu nhỏ; giúp quảng cáo trực tiếp ngay trên chính bao bì sản phẩm.
Cuối cùng là tạo khoảng trống tiếp thị cho ngành công nghiệp thuốc lá. Thực tế cho thấy, diện tích bao bì còn trống nhiều (50%) tạo điều kiện cho các hãng thuốc lá tận dụng để thiết kế mẫu mã bắt mắt, quảng bá thương hiệu hoặc thu hút giới trẻ.
Ông Ngọc cho biết, dự thảo Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không đề xuất sửa đổi quy định ghi nhãn, in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá tại Điều 15 và quy định về diện tích cảnh báo sức khỏe quy định tại khoản 4 Điều 15 của Luật hiện hành. Tuy nhiên, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã đề nghị Chính phủ bổ sung quy định tại dự thảo Luật theo hướng diện tích in cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và mặt chính sau của bao, tút, hộp thuốc lá hoặc quy định lộ trình cụ thể đạt được mức tăng diện tích cảnh báo sức khỏe từ 85% đến 100%.
Cơ quan thẩm tra cũng bổ sung quy định về tiêu chuẩn việc ghi nhãn, in cảnh báo sức khỏe phải bảo đảm gắn liền với bao bì thuốc lá, không bị che lấp bởi tem thuốc lá, tránh trường hợp nhãn cảnh báo chỉ được dán trên bao bì hoặc bị che phần lớn diện tích bởi tem thuốc lá như một số sản phẩm thuốc lá đang lưu hành.
Xây dựng “ngân hàng mẫu cảnh báo sức khỏe”, đổi mới hình ảnh, thông điệp cảnh báo
Tại tọa đàm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Y tế công cộng cũng chỉ rõ, sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, 6 mẫu cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh tại Việt Nam chưa được thay đổi lần nào.
Cụ thể, 6/6 mẫu cảnh báo sức khỏe được sử dụng từ tháng 5/2013 đến nay chưa thay đổi và vẫn giữ nguyên diện tích 50% ở mỗi mặt chính trước và sau của bao bì thuốc lá. Việc duy trì những hình ảnh này trong thời gian dài khiến người hút thuốc dần quen mắt, giảm sự chú ý tới các cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh.
Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe giảm từ 91,1% năm 2015 xuống còn 80% năm 2024.
Theo bà Hương, dựa vào các khuyến nghị và kinh nghiệm của các nước trong khu vực và trên thế giới, cần tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh từ 50% hiện nay lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính trước và sau của bao bì thuốc lá. Cảnh báo nên được bố trí ở phía trên, phần diện tích tăng thêm dành để phóng lớn hình ảnh, giúp thông điệp dễ nhận diện hơn. Đặc biệt, mức diện tích cảnh báo sức khỏe 85% và lộ trình thay đổi diện tích và thay đổi các hình ảnh cảnh báo sức khỏe cần được quy định rõ ngay trong Luật.
Theo ước tính của Bộ Y tế, tăng diện tích cảnh báo lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau 6 năm.
Hiện nay, Việt Nam cùng Indonesia, Philippines vẫn nằm trong nhóm có diện tích CBSK bằng hình ảnh thấp nhất ASEAN, trong khi Thái Lan đã ở mức 85% và các nước khác như Lào, Myanmar, Singapore, Brunei cũng ở mức 75%, Timor-Leste còn ở mức cao hơn là 92,5%. Mức ít nhất 85% cũng là đề nghị của Ủy ban Văn hóa-Xã hội của Quốc hội.
Bên cạnh đề xuất tăng diện tích các mẫu cảnh báo sức khỏe, các chuyên gia cho rằng cần thường xuyên đổi mới hình ảnh và thông điệp cảnh báo để tránh tình trạng người hút thuốc trở nên thờ ơ với những nội dung đã quen thuộc.
Bà Hương đề xuất xây dựng một “ngân hàng mẫu cảnh báo sức khỏe” với nhiều hình ảnh khác nhau gắn với các chủ đề mới, bảo đảm thực hiện đúng quy định thay đổi mẫu cảnh báo sức khỏe hai năm một lần theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành.
Bà Hương gợi mở, chủ đề mới cần gần gũi với người Việt Nam, có thể mở rộng sang các tác hại của thuốc lá mà người dân còn ít biết đến như ngoài ung thư phổi thì người hút thuốc lá còn có nguy cơ bị đột quỵ, bệnh tim mạch, tác hại của khói thuốc thụ động với phụ nữ mang thai và trẻ em; cũng như ảnh hưởng đến sinh lý; ưu tiên hình ảnh bệnh lý thật, thí dụ thực tế.
Bà cũng đề xuất in số Tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí (1800 6606) trên bao thuốc lá, giúp người hút thuốc có thông tin hướng dẫn cai thuốc lá khi có nhu cầu bỏ thuốc.
Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh - hình thức truyền thông trực diện, hiệu quả cao
Chia sẻ tại tọa đàm, từ góc độ pháp luật, Tiến sĩ Nguyễn Huy Quang, Trưởng ban Tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) chỉ rõ 5 khoảng trống cần được quan tâm khắc phục trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, trong đó cần tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá và thay đổi hình ảnh định kỳ.
Theo ông Quang, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh là một hình thức truyền thông trực diện, có hiệu quả cao. Người tiêu dùng không cần nghe đài, đọc báo mà vẫn có thể nhìn thấy ngay những thông điệp về tác hại của thuốc lá trên bao bì sản phẩm.
“Biện pháp này có nhiều lợi ích. Trước hết, cảnh báo tác động trực tiếp đến người hút thuốc. Đồng thời, hình ảnh cảnh báo góp phần hạn chế tác dụng quảng bá của bao bì thuốc lá. Những thông điệp được lặp lại thường xuyên cũng giúp cả người hút và người không hút nhận thức rõ hơn về tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe”, ông Quang phân tích.
Điều đáng tiếc là sau 13 năm, Việt Nam vẫn giữ nguyên diện tích cảnh báo sức khỏe ở mức 50% và chưa thay đổi bộ hình ảnh cảnh báo sức khỏe.
Tiến sĩ Nguyễn Huy Quang
Đặc biệt, đây là hình thức truyền thông có hiệu quả kinh tế cao bởi cơ quan quản lý xây dựng, cung cấp hình ảnh cảnh báo, còn doanh nghiệp có trách nhiệm in trên bao bì sản phẩm. Tuy nhiên, điều đáng tiếc là sau 13 năm, Việt Nam vẫn giữ nguyên diện tích cảnh báo sức khỏe ở mức 50% và chưa thay đổi bộ hình ảnh cảnh báo sức khỏe.
Ông Quang chia sẻ, khi mới triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam từng thuộc nhóm quốc gia đi đầu về cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh. Nhưng sau đó, trong khi nhiều nước đã tăng diện tích in hình ảnh cảnh báo sức khỏe lên vỏ thuốc lá thì chúng ta vẫn giữ nguyên quy định cũ. Điển hình là Việt Nam đã tụt hạng từ vị trí 28 xuống vị trí 95 trong bảng xếp hạng về diện tích cảnh báo sức khỏe của các quốc gia và vùng lãnh thổ. Đây là vấn đề cần sớm được điều chỉnh, thay vì tiếp tục kéo dài tình trạng chậm đổi mới.
“Điều tôi tiếc là trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá lần này, một số vấn đề quan trọng như tăng diện tích cảnh báo sức khỏe, mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn và phòng, chống sự can thiệp của ngành công nghiệp thuốc lá chưa được đưa vào đầy đủ", ông Quang nói.
Với kinh nghiệm nhiều năm tham gia công tác xây dựng chính sách, pháp luật, ông Quang cho rằng, nếu Quốc hội nhận thấy đây là những vấn đề thực sự cần thiết thì hoàn toàn có thể đề nghị Chính phủ tiếp tục nghiên cứu, bổ sung vào dự án Luật. Ông hy vọng lần sửa đổi, bổ sung Luật lần này sẽ tạo ra bước tiến mạnh mẽ, giúp Việt Nam tiếp tục nâng cao hiệu quả phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh là một trong những biện pháp kiểm soát thuốc lá được WHO khuyến nghị nhằm thực thi Công ước khung về kiểm soát thuốc lá. Biện pháp này được đánh giá có chi phí thấp nhưng hiệu quả cao. Điểm đáng chú ý là ngân sách nhà nước không phải trực tiếp chi trả cho việc in cảnh báo theo quy định; các công ty sản xuất thuốc lá có trách nhiệm thực hiện.
Các bằng chứng quốc tế cho thấy cảnh báo bằng hình ảnh có tác động mạnh hơn cảnh báo chỉ bằng chữ. Hình ảnh và thông điệp rõ ràng giúp tăng mức độ chú ý, khả năng ghi nhớ và niềm tin vào thông tin sức khỏe; đồng thời làm giảm sức hấp dẫn của bao bì, thúc đẩy ý định bỏ thuốc và góp phần ngăn ngừa thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc.
Hiệu quả cảnh báo được cải thiện khi hình ảnh được đặt ở vị trí nổi bật trên cả hai mặt chính và chiếm diện tích lớn hơn. Đặc biệt, cảnh báo có hình ảnh lớn, truyền tải rõ tác hại của thuốc lá được WHO đánh giá là một biện pháp quan trọng nhằm ngăn ngừa thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá.
Đề xuất tăng cảnh báo tác hại thuốc lá lên 85% diện tích vỏ bao hướng tới việc tăng khả năng nhận diện và ghi nhớ thông điệp về tác hại của thuốc lá, đồng thời thu hẹp không gian dành cho các yếu tố thiết kế có thể làm tăng sức hấp dẫn của sản phẩm.
Đây cũng là bước điều chỉnh cần thiết trong bối cảnh các mẫu cảnh báo hiện hành được đánh giá đã giảm hiệu quả sau thời gian dài sử dụng. Cùng với việc tăng diện tích, yêu cầu đổi mới nội dung và hình ảnh cảnh báo có ý nghĩa quan trọng để duy trì sự chú ý của người tiêu dùng.
Đỗ Thoa