Cầu ngói Ninh Bình: một lên tem, một không có trụ giữa sông

Trong kho tàng kiến trúc cổ Việt Nam, các cây cầu ngói luôn giữ vị trí đặc biệt nhờ sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật công trình và yếu tố mỹ thuật dân gian. Riêng trên địa bàn tỉnh Ninh Bình hiện sở hữu ba cây cầu ngói tiêu biểu, trong đó nổi bật là cầu ngói chợ Thượng và cầu ngói chợ Lương với những giá trị lịch sử, tâm linh sâu sắc. Cầu ngói chợ Thượng tại xã Nam Minh gây chú ý mạnh mẽ khi là công trình vượt sông duy nhất ở nước ta không cắm trụ xuống lòng nước, dựa trên kết cấu dầm gỗ lim đường kính 50 cm gác lên mố đá hai bờ. Gắn liền với sự ra đời của cây cầu này là tấm lòng của bà Nguyễn Thị Ngọc Xuân, một cung phi chúa Trịnh cuối thế kỷ 18, người đã bỏ tiền dựng cầu và mở chợ giúp đỡ dân làng. Trái ngược với cầu chợ Thượng, cầu ngói chợ Lương tại xã Hải Anh lại tạo dựng dấu ấn riêng khi từng được phát hành trong bộ tem thư quốc gia năm 2012. Khởi nguồn từ một nhịp cầu gỗ lợp cỏ bổi ở thế kỷ 16, công trình đã trải qua nhiều đợt đại trùng tu, tiêu biểu là lần thay đổi diện mạo lớn vào năm 1922 với quy mô 9 gian lợp mái ngói cong cùng 18 trụ đá vững chắc. Nằm trên vùng đất mang thế "rồng vàng nằm phục", cây cầu không chỉ đóng vai trò giao thông huyết mạch mà còn mang giá trị phong thủy tâm linh khi hai đầu cầu được trang trí 40 con nghê đá canh giữ bình an. Việc dựng mái lợp ngói cho cầu không đơn thuần xuất phát từ nhu cầu thẩm mỹ mà chứa đựng tư duy ứng xử thông minh của người xưa trước điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Nhờ lớp mái che nắng mưa hiệu quả, hệ kết cấu khung gỗ phía dưới tránh được nguy cơ mục nát, giúp những nhịp cầu cổ tồn tại bền bỉ qua hàng trăm năm lịch sử. Tuy nhiên, thách thức đặt ra hiện nay là công tác bảo tồn, khi cầu ngói chợ Thượng từng chịu ảnh hưởng bởi việc làm mới sai lệch nguyên bản vào giai đoạn 2019, 2020, đòi hỏi sự cẩn trọng hơn trong quản lý di sản.