Tàu nghiên cứu mang tên Giáo sư Molchanov được Hội Địa lý Nga thuê từ hồi mùa hè để thực hiện chuyến khảo sát nhằm đánh dấu sự hiện diện của nước này trên quần đảo Svalbard ở Bắc Cực.
Những người có mặt trên tàu Giáo sư Molchanov cho hay thời tiết và mặt biển đều thuận lợi trong chuyến đi. Nhưng điều họ không ngờ tới là ngay tại điểm dừng chân đầu tiên ở Barentsburg, thị trấn khai thác mỏ do Nga quản lý, cảnh sát Na Uy lên tàu, thông báo nó đã bị tòa án ra lệnh tịch thu.
Tàu nghiên cứu Giáo sư Molchanov, tâm điểm trong căng thẳng ở vùng Bắc Cực giữa Nga và Na Uy. Ảnh: WSJ
Sự việc xảy ra hồi tháng trước tại vùng Viễn Bắc, cách Bắc Cực chưa đầy 1.300 km, là diễn biến mới nhất trong chiến dịch tịch thu tài sản Nga trên toàn cầu, được đẩy mạnh sau khi xung đột Ukraine bùng phát.
Hàng loạt siêu du thuyền, chuyên cơ của giới tài phiệt Nga trong danh sách trừng phạt đã bị kê biên, nhiều tàu thương mại bị tịch thu và khoảng 300 tỷ USD tài sản thuộc Ngân hàng Trung ương Nga cũng bị Liên minh châu Âu (EU) đóng băng sau khi chiến sự nổ ra.
Chiến dịch săn lùng tài sản 5 tỷ USD
Tàu Giáo sư Molchanov, mang tên một nhà khoa học lừng danh Nga, cũng trở thành mục tiêu, lần này là để trừng phạt Nga vì sáp nhập bán đảo Crimea hồi năm 2014.
Phối hợp với hãng luật Mỹ Covington & Burling, tập đoàn năng lượng nhà nước Ukraine Naftogaz đã khởi kiện nhằm đòi Nga bồi thường với cáo buộc Moskva chiếm đoạt các tài sản của hãng tại Crimea. Nga bác bỏ, gọi vụ kiện là "hoàn toàn vô căn cứ".
Tháng 4/2023, Tòa Trọng tài Quốc tế tại The Hague, Hà Lan, ra phán quyết buộc Nga bồi thường 4,2 tỷ USD cộng với tiền lãi, nâng tổng số tiền lên hơn 5 tỷ USD, sau khi kết luận rằng Moskva đã trưng thu trái phép tài sản của Naftogaz tại Crimea.
Đây được cho là thắng lợi lớn với Ukraine, song Nga kiên quyết không thi hành. Naftogaz sau đó âm thầm kích hoạt một chiến dịch săn lùng tài sản Nga trên phạm vi toàn cầu nhằm siết nợ, với hỗ trợ từ Covington cùng nhiều hãng luật quốc tế khác.
Tính đến mùa thu năm nay, Naftogaz đã phong tỏa thành công các bất động sản trị giá 500 triệu USD thuộc sở hữu của Nga tại Phần Lan và Áo, theo danh sách mà Covington cung cấp.
Chiến dịch cũng nhắm vào các tài sản của Nga tại Na Uy, trong đó Svalbard trở thành mục tiêu đặc biệt. Svalbard là quần đảo do Na Uy kiểm soát từ một thế kỷ trước, nhưng hiệp ước Svalbard ký sau Thế chiến I cho phép công dân, tàu thuyền từ các quốc gia ký kết, trong đó có Nga, được tự do hoạt động tại đây.
Tuy nhiên, sau khi chiến sự Ukraine bùng nổ, Na Uy đã ngừng cấp thị thực cho phần lớn công dân Nga muốn đến Svalbard. Giáo sư Molchanov, con tàu đã có hơn 4 thập kỷ làm nhiệm vụ thám hiểm khoa học trên các vùng biển Bắc Cực, đã biến thành "cánh cửa ngách".
Tháng 6 năm ngoái, sau quãng thời gian dài gián đoạn, tàu Giáo sư Molchanov đã khôi phục hải trình đi thẳng từ thành phố Murmansk thuộc vùng cực Bắc của Nga đến Svalbard.
Nhưng con tàu lập tức rơi vào tầm ngắm của Olga Ivaniv, nữ luật sư Ukraine công tác tại hãng luật Wikborg, trụ sở ở Oslo, đại diện cho tập đoàn Naftogaz tại Na Uy. Trong một lần lướt mạng, cô tình cờ phát hiện ra hành trình của con tàu.
Ivaniv phát hiện Giáo sư Molchanov thường xuyên tới Barentsburg, nhiều thời điểm chở theo cả du khách, đồng thời tìm thấy lịch trình cho chuyến đi dự kiến vào cuối tháng 8. Các luật sư của Wikborg kết luận con tàu không thuộc diện được bảo vệ bởi luật miễn trừ quyền lực nhà nước. Mục tiêu đã được khóa.
Giáo sư Molchanov nhổ neo rời Murmansk vào ngày 28/8. Cùng ngày, một luật sư cấp cao của Wikborg gọi tới văn phòng Thống đốc Svalbard Lars Fause, quan chức hành pháp cấp cao nhất tại quần đảo này.
Thống đốc Svalbard Lars Fause. Ảnh: WSJ
Luật sư Herman Steen, đối tác chuyên về mảng hàng hải với gần 25 năm kinh nghiệm tại Wikborg, trước đó đã bắn tin cho một tòa án Na Uy rằng họ sẽ nộp đơn xin lệnh tịch thu khẩn cấp đối với tàu Giáo sư Molchanov. Giờ đây, ông muốn Thống đốc Fause sẵn sàng hành động.
Tin tức khiến ông Fause hoàn toàn bất ngờ. Thống đốc Svalbard vốn luôn nỗ lực duy trì mối quan hệ tốt đẹp với Barentsburg, đều đặn mỗi tháng tới đây thăm hỏi người dân và làm việc với ban lãnh đạo Arktikugol, công ty khai khoáng thuộc sở hữu nhà nước Nga đang quản lý thị trấn.
"Yêu cầu đó có thể gây tác động rất lớn", ông nói. "Bạn không bao giờ đoán trước Nga đang tính toán điều gì".
Cuộc đối đầu nảy lửa tại bến cảng Barentsburg
Thống đốc Fause quyết định chưa thi hành lệnh bắt tàu ngay lập tức. Ngày 1/9, khi Giáo sư Molchanov cập cảng Barentsburg, cảnh sát Svalbard đã lên tàu để thực hiện quy trình kiểm soát thông thường.
Khi các sĩ quan quay lại vào hôm sau để tống đạt lệnh bắt, thuyền trưởng người Nga Sergei Khokhlov cùng đại diện Arktikugol kiên quyết không bàn giao giấy tờ tàu.
Ildar Neverov, lãnh đạo Arktikugol, vắng mặt nhưng đã yêu cầu trao đổi qua điện thoại với một cảnh sát Na Uy. Theo biên bản và tường trình từ các luật sư liên quan, Neverov cho rằng đã có hiểu nhầm và đề nghị phía cảnh sát Svalbard rút quân. Ông sau đó cảnh báo việc tịch thu tàu sẽ dẫn đến "những hậu quả nghiêm trọng".
Thống đốc Fause phủ nhận thông tin trên, khẳng định chiến dịch bắt tàu diễn ra thuận lợi. Arktikugol từ chối bình luận.
Bộ Ngoại giao Nga cáo buộc Na Uy tìm cách đẩy Nga khỏi các hòn đảo ở Bắc Cực mà người dân nước này đã sinh sống qua nhiều thế kỷ. Thống đốc vùng Murmansk đưa ra cảnh báo trực diện hơn tới Na Uy: "Đừng đánh thức gấu Nga".
Giới luật sư nhận định việc bắt tàu Giáo sư Molchanov cùng phán quyết mang tính cột mốc tại The Hague sẽ mở đường cho các nỗ lực đòi bồi thường khác nhắm vào Nga.
Tuy nhiên, các chiến dịch bắt tàu tương tự có thể sẽ trở nên khó khăn hơn. Chính phủ Na Uy tháng trước ban hành quy định mới nhằm ngăn việc chặn bắt tàu chở hàng cung ứng cho quần đảo Svalbard.
Hành trình của tàu Giáo sư Molchanov trong đồ họa công bố ngày 3/9. Đồ họa: Reuters
Thế khó của Na Uy
Benedikte Moltumyr Hogberg, giáo sư luật hiến pháp tại Đại học Oslo, nhận định Na Uy đang tìm cách ngăn tòa án nước này bị kéo vào những tranh chấp liên quan đến tài sản Nga vì không muốn căng thẳng leo thang, đặc biệt là tại vùng lãnh thổ nhạy cảm như Svalbard.
"Đây là một tín hiệu. Na Uy sẽ không triệt đường hiện diện của Nga tại Barentsburg", bà nói.
Nhưng Na Uy vẫn còn những mối lo khác. Sau khi bắt tàu Giáo sư Molchanov, họ e ngại việc hàng chục người Nga bị kẹt lại ở Barentsburg có thể khiến Moskva trả đũa. Đến tuần thứ hai của tháng 9, nguồn cung thực phẩm tại thị trấn bắt đầu cạn kiệt.
Thống đốc Fause phải điều tàu riêng đến đón 69 hành khách cùng thủy thủ đoàn Nga về thị trấn Longyearbyen thuộc Na Uy. Từ đây, họ bay tới khu vực đông bắc đất nước rồi trở về Nga qua biên giới.
Hiện tại, tàu Giáo sư Molchanov nằm tại cảng Barentsburg, trong khi Nga nộp đơn kháng cáo lên tòa án The Hague. Ngay cả khi Naftogaz bán đấu giá con tàu 43 tuổi này, số tiền thu về cũng không đáng kể so với khoản nợ 5 tỷ USD mà họ đang đòi.
Vị trí quần đảo Svalbard ở phía bắc Na Uy. Đồ họa: Visit Svalbard
Nhưng quyền tổng giám đốc công ty Serhiy Fedorenko khẳng định đó không phải vấn đề cốt lõi. Điều quan trọng là họ đã siết được một tài sản của Nga ở Bắc Cực, cách Ukraine hàng nghìn km, và gửi đi thông điệp đanh thép.
"Chúng tôi sẽ tiếp tục truy tìm tài sản Nga trên khắp thế giới đến khi khoản tiền bồi thường được thanh toán đầy đủ", ông tuyên bố.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)