Nhà máy trong nước, nguyên liệu từ nước ngoài
Tại Lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế), Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết, ngành dược Việt Nam đã đạt nhiều kết quả sau ba thập kỷ phát triển. Đáng chú ý, thuốc sản xuất trong nước hiện đáp ứng khoảng 60% nhu cầu sử dụng về số lượng, chiếm khoảng 46% tổng giá trị thuốc tiêu thụ.
Năng lực sản xuất cũng được mở rộng. Cả nước hiện có 245 cơ sở sản xuất dược phẩm, trong đó 26 nhà máy đạt tiêu chuẩn EU-GMP hoặc tương đương. Đây là tiêu chuẩn thực hành sản xuất tốt do cơ quan Quản lý Dược phẩm châu Âu ban hành, với những yêu cầu nghiêm ngặt về quy trình, kiểm soát chất lượng và điều kiện sản xuất. Việc đáp ứng tiêu chuẩn này giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao.
Công ty TNHH Liên doanh Stellapharm (tiền thân là Công ty TNHH Liên doanh STADA - Việt Nam) là một trong những doanh nghiệp sớm đạt tiêu chuẩn sản xuất quốc tế. Theo thông tin doanh nghiệp, nhà máy đã được cấp chứng nhận EU-GMP từ năm 2007.
Phần lớn sản phẩm của ngành dược trong nước hiện vẫn thuộc nhóm thuốc generic, tức thuốc có cùng hoạt chất, hàm lượng và dạng bào chế với thuốc biệt dược gốc. Dù chưa có quy mô xuất khẩu như Ấn Độ, một số doanh nghiệp Việt Nam đã đưa thuốc generic tiếp cận các thị trường nước ngoài. SaVipharm là một trong những doanh nghiệp tiên phong xuất khẩu thuốc sang Nhật Bản và một số nước ASEAN, trong đó có Malaysia.
Những kết quả trên cho thấy, năng lực sản xuất thuốc thành phẩm của Việt Nam đã có bước tiến. Nhưng phía sau các nhà máy và dây chuyền sản xuất, một khâu quan trọng vẫn phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, nguyên liệu làm thuốc.
Hiện, Việt Nam phải nhập khẩu khoảng 80-90% nguyên liệu làm thuốc, đặc biệt là hoạt chất dược phẩm (API). Nguồn cung chủ yếu đến từ Trung Quốc và Ấn Độ. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp trong nước dù đã có năng lực sản xuất, bào chế thuốc thành phẩm vẫn chưa làm chủ được các công đoạn sản xuất nguyên liệu đầu vào, nhất là tổng hợp hoạt chất.
Ông Vũ Tuấn Cường, Cục trưởng Quản lý Dược từng cảnh báo, việc phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu khiến ngành dược dễ bị tác động khi chuỗi cung ứng toàn cầu gián đoạn, như trong đại dịch Covid-19. Biến động tỷ giá, thiếu hụt nguồn hàng và chi phí nhập khẩu cũng làm tăng giá thành sản xuất. Theo ông Cường, giá thành xuất khẩu thuốc của Việt Nam cao hơn khoảng 20-25% so Trung Quốc và Ấn Độ.
Quyết định số 1954/QĐ-TTg ngày 8/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hóa dược đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt ra những mục tiêu cụ thể. Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đáp ứng khoảng 20% nhu cầu nguyên liệu làm thuốc phục vụ sản xuất trong nước; hình thành ít nhất hai trung tâm nghiên cứu và triển khai về hóa dược; duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu các sản phẩm hóa dược có giá trị gia tăng cao từ 10% mỗi năm trở lên.
Các mục tiêu này cho thấy, định hướng chính sách đang chuyển mạnh sang phát triển năng lực sản xuất nguyên liệu, hoạt chất và các sản phẩm hóa dược.
Đánh thức nguồn nguyên liệu trong nước
Bên cạnh phát triển công nghiệp hóa dược, khai thác nguồn dược liệu bản địa cũng mở ra hướng đi cho ngành dược Việt Nam. Theo số liệu của Viện Dược liệu, Việt Nam có 5.117 loài và dưới loài cây thuốc. Sự đa dạng về địa hình, khí hậu, từ các vùng núi phía bắc đến Tây Nguyên, tạo điều kiện cho nhiều loài dược liệu sinh trưởng. Trong đó, sâm Ngọc Linh là một dược liệu có giá trị, phân bố tự nhiên dưới tán rừng vùng núi Ngọc Linh. Nguồn tài nguyên này cần được nghiên cứu, bảo tồn và phát triển theo hướng kiểm soát chất lượng, gắn với quy trình nuôi trồng và chế biến phù hợp.
Nhu cầu đối với các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên đang tạo thêm cơ hội cho ngành dược liệu. Những vùng trồng được tổ chức theo tiêu chuẩn GACP-WHO có thể giúp kiểm soát chất lượng đầu vào, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và tạo điều kiện kết nối với các cơ sở chế biến, sản xuất đạt chuẩn.
Mô hình liên kết trồng actiso tại Sa Pa của Traphaco là một thí dụ. Vùng nguyên liệu khoảng 50 ha đạt tiêu chuẩn GACP-WHO, với sự tham gia của 153 hộ dân, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số. Nguồn giống, quy trình canh tác và đầu ra được tổ chức theo chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp, cơ quan chuyên môn và người dân. Lá actiso sau thu hoạch được đưa về sơ chế, kiểm soát chất lượng trước khi chuyển sang công đoạn sản xuất tại nhà máy đạt tiêu chuẩn GMP-WHO. Nguồn nguyên liệu này được sử dụng để sản xuất các sản phẩm của Traphaco, trong đó có dòng thuốc hỗ trợ điều trị bệnh gan Boganic. Theo thông tin doanh nghiệp, mô hình đã góp phần tạo đầu ra ổn định và nâng cao thu nhập cho các hộ tham gia.
Một hướng phát triển khác là hình thành các tổ hợp sản xuất dược phẩm, kết nối nhà máy với hoạt động nghiên cứu, kiểm nghiệm và chế biến nguyên liệu. Ngày 1/10/2026, Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Hà Tĩnh ban hành Quyết định số 211/QĐ-KKT, chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời chấp thuận nhà đầu tư đối với Dự án Khu liên hợp các nhà máy sản xuất dược phẩm và sản phẩm phụ trợ VKD Vũng Áng 2, do Công ty CP VKD Vũng Áng 2 thực hiện.
Phát triển nguồn nguyên liệu nội địa chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với năng lực nghiên cứu, công nghệ chiết xuất, tổng hợp hoạt chất và hệ thống sản xuất đạt chuẩn. Từ vùng trồng đến nhà máy, mỗi công đoạn đều cần được tổ chức thành một chuỗi liên kết có khả năng kiểm soát chất lượng và tạo ra sản phẩm thương mại. Đây là điều kiện để ngành dược từng bước giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, nâng tỷ trọng giá trị tạo ra trong nước.
BẢO HÂN