Còn nhiều yêu cầu cần giải quyết...
Theo đánh giá của cơ quan chức năng từ nhiều tháng qua, sau hơn 8 năm triển khai Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội, Việt Nam đã đạt được những chuyển biến quan trọng trong hoàn thiện thể chế và tổ chức thực hiện chính sách. Nhiều định hướng cải cách lớn của Nghị quyết đã được cụ thể hóa trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) và Luật Việc làm năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/1/2026). Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để mở rộng đối tượng tham gia, bổ sung quyền lợi và từng bước xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng, linh hoạt hơn.
Tuy nhiên, theo cơ quan Bảo hiểm xã hội (BHXH) Việt Nam, thị trường lao động ngày càng đa dạng với sự gia tăng của lao động tự do, lao động phi chính thức và các hình thức việc làm mới, trong khi khả năng tiếp cận, duy trì tham gia BHXH của các nhóm này còn hạn chế. Thu nhập không ổn định, thiếu tích lũy và tâm lý ưu tiên nhu cầu trước mắt khiến không ít người lao động khó theo đuổi việc đóng bảo hiểm trong thời gian dài.
Ở khu vực doanh nghiệp, tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH vẫn ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động. Một bộ phận người tham gia lựa chọn nhận BHXH một lần khi gặp khó khăn về kinh tế... Việc thực hiện Nghị quyết 28 cũng đặt ra yêu cầu giải quyết hài hòa hơn mối quan hệ giữa đóng và hưởng, giữa bảo đảm quyền lợi trước mắt với tính bền vững lâu dài của quỹ BHXH. Chính sách cần có cơ chế linh hoạt đối với người lao động có quá trình làm việc gián đoạn, thay đổi khu vực việc làm hoặc không có khả năng đóng liên tục; đồng thời tăng cường bảo vệ quyền lợi của những người đã có nhiều năm tham gia nhưng chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu.
Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống BHXH đa tầng càng có ý nghĩa quan trọng. Các tầng chính sách, từ trợ cấp hưu trí xã hội, BHXH cơ bản đến bảo hiểm hưu trí bổ sung cần có tính liên kết, hỗ trợ lẫn nhau, tạo cơ hội để nhiều nhóm dân cư được bảo đảm thu nhập khi hết tuổi lao động. Cùng với đó, cần chú trọng nâng cao hiệu quả quản lý và đầu tư quỹ, tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, bảo đảm an toàn và phát triển bền vững quỹ BHXH.
Một yêu cầu khác là tiếp tục đổi mới phương thức tổ chức thực hiện chính sách trên nền tảng dữ liệu số. Việc kết nối dữ liệu về dân cư, lao động, việc làm, thu nhập và BHXH sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện chính xác hơn các nhóm chưa tham gia, nhóm có nguy cơ gián đoạn đóng bảo hiểm, từ đó xây dựng giải pháp hỗ trợ phù hợp. Người lao động cũng cần được tạo điều kiện thuận lợi hơn trong tra cứu quá trình đóng, thụ hưởng chế độ và bảo vệ quyền lợi chính đáng...
Chính sách phải từ nhu cầu người dân
Chị Hoàng Thị L., một tiểu thương buôn bán nhỏ tại chợ Xuân La (phường Tây Hồ, Hà Nội), có thu nhập bình quân khoảng 8 triệu đồng/tháng. Số tiền này phải trang trải nhiều khoản chi tiêu của gia đình, từ tiền ăn, tiền nhà đến các nhu cầu thiết yếu khác. Không có hợp đồng lao động, không thuộc diện được doanh nghiệp đóng bảo hiểm, chị chưa tham gia BHXH tự nguyện. Việc dành ra một khoản tiền cố định hằng tháng để đóng bảo hiểm không phải dễ dàng. Việc buôn bán phụ thuộc vào sức khỏe và lượng khách mỗi ngày. Khi ốm đau, không thể đi bán hàng, thu nhập lập tức bị ảnh hưởng. Về lâu dài, nếu không còn khả năng lao động, chị cũng khó có nguồn thu nhập ổn định khi tuổi cao. Trường hợp của chị L. cho thấy, với nhóm lao động thu nhập thấp, chính sách BHXH tự nguyện cần có mức đóng phù hợp, phương thức đóng linh hoạt và sự hỗ trợ thiết thực hơn từ Nhà nước.
Một nhóm lao động khác cũng đang đặt ra yêu cầu mới đối với chính sách là những người làm việc trên môi trường số. Chị Nguyễn Thu Tr. (TP Quảng Ninh) bán hàng trực tuyến, từ nhập hàng, livestream, đóng gói đến tìm kiếm khách hàng trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Thu nhập của chị không cố định, phụ thuộc vào lượng đơn hàng, mùa vụ và sức mua của thị trường. Không có doanh nghiệp hay bộ phận nhân sự đứng ra thực hiện thủ tục bảo hiểm, chị phải tự cân đối mọi khoản đóng góp. Khi kinh doanh khó khăn, việc duy trì BHXH càng trở thành áp lực.
Theo ông Dương Văn Hào, Trưởng Ban Chính sách - BHXH Việt Nam, những thực tế này cho thấy nhu cầu của người dân rất đa dạng, không thể áp dụng một cách tiếp cận cứng nhắc cho mọi nhóm lao động. Việc xây dựng Nghị quyết mới thay thế Nghị quyết số 28 theo chủ trương của Đảng, Nhà nước cần hướng tới hệ thống BHXH nhiều tầng, linh hoạt; trong đó, Nhà nước có chính sách hỗ trợ phù hợp với người thu nhập thấp, người làm việc trong khu vực phi chính thức, đồng thời bảo vệ tốt hơn quyền lợi người lao động trong suốt quá trình làm việc và khi về già.
Ở khu vực lao động chính thức, việc cải cách cũng cần tính đến những người đã có nhiều năm đóng BHXH nhưng phải nghỉ việc khi doanh nghiệp thu hẹp sản xuất, chuyển đổi hoạt động hoặc bản thân gặp khó khăn về sức khỏe. Ông Ngọ Duy Hiểu, Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho rằng cần quan tâm hơn đến nhóm công nhân này. Có người đã tích lũy được thời gian đóng BHXH đáng kể nhưng vẫn còn thiếu năm để đủ điều kiện hưởng lương hưu. Với họ, điều quan trọng không chỉ là bảo đảm quyền lợi đã đóng mà còn phải có cơ chế tư vấn, hỗ trợ tiếp tục tham gia, bảo lưu thời gian đóng, hạn chế việc phải nhận BHXH một lần vì khó khăn trước mắt.
“Mục tiêu không chỉ là tăng số người tham gia BHXH mà quan trọng hơn là giúp người dân có khả năng duy trì đóng góp lâu dài, được thụ hưởng quyền lợi thực chất và có điểm tựa trước những rủi ro của cuộc sống”, ông Hào nhấn mạnh.
Để Nghị quyết mới trong tương lai tạo chuyển biến thực chất, theo các chuyên gia, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng chính sách trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động và khả năng thực hiện. Mở rộng diện bao phủ phải đi đôi với tính toán khả năng đóng góp của người dân, trách nhiệm của người sử dụng lao động và nguồn lực hỗ trợ từ ngân sách nhà nước.
Đối với lao động nền tảng số, cần nghiên cứu đặc điểm việc làm, tính chất thu nhập và phương thức xác định căn cứ đóng. Một yêu cầu không kém phần quan trọng là bảo đảm an toàn quỹ BHXH. Việc mở rộng quyền lợi cần gắn với dự báo dài hạn, khả năng cân đối nguồn lực và cơ chế đầu tư, giám sát minh bạch.
Cùng với hoàn thiện chính sách, cần đẩy nhanh chuyển đổi số, kết nối dữ liệu BHXH với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các hệ thống quản lý lao động, việc làm. Công tác thanh tra, kiểm tra cũng cần được tăng cường, nhất là tại những doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH. Cần xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền lợi người lao động. Ở cơ sở, đội ngũ cán bộ thực hiện chính sách cần được nâng cao năng lực, đủ khả năng tư vấn, hướng dẫn người dân lựa chọn phương thức tham gia phù hợp.
Mong rằng, sau khi Nghị quyết được ban hành, việc cụ thể hóa thành chương trình hành động, sửa đổi pháp luật và các văn bản hướng dẫn sẽ quyết định hiệu quả thực hiện. Mỗi mục tiêu cần gắn với lộ trình, trách nhiệm của cơ quan chủ trì, nguồn lực triển khai và cơ chế giám sát rõ ràng. Đặc biệt, truyền thông chính sách cần đi vào những quyền lợi cụ thể. Người lao động cần hiểu rõ giá trị của thời gian đóng BHXH, quyền lợi khi nghỉ hưu và những hệ quả lâu dài của việc nhận BHXH một lần. Với nhóm lao động tự do, cần có hình thức tư vấn gần gũi, dễ tiếp cận, giúp họ thấy được lợi ích thiết thực của việc tham gia.
AN NHƯ