Chuyên gia: Giờ không còn là lúc hỏi nhau làm báo cáo ESG theo mẫu nào nữa

Khảo sát ESG Progress Tracker 2025 của PwC Việt Nam cho thấy 89% doanh nghiệp được khảo sát đã có hoặc dự kiến có cam kết ESG trong vòng 2-4 năm, tăng từ 80% năm 2022, hơn một nửa đã bắt đầu triển khai các cam kết. Làm thế nào để ESG thực sự tạo ra giá trị và năng lực cạnh tranh?

PGS.TS. Mai Quang Vinh, Phó chủ tịch Thường trực, Tổng thư ký Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam phân tích 7 vấn đề doanh nghiệp Việt Nam cần đặc biệt quan tâm.

Đừng coi ESG là một báo cáo - hãy coi đó là vấn đề chiến lược kinh doanh

Sai lầm phổ biến nhất là bắt đầu ESG bằng việc hỏi: “Doanh nghiệp cần làm báo cáo theo mẫu nào?” Câu hỏi nên đặt trước, đó là "Những vấn đề môi trường, xã hội và quản trị nào đang có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu, chi phí, khách hàng, nguồn vốn và khả năng tồn tại của doanh nghiệp trong 5-10 năm tới?"

Với doanh nghiệp sản xuất, đó có thể là tiêu thụ năng lượng, phát thải carbon, nước, chất thải và điều kiện lao động. Với doanh nghiệp nông nghiệp, vấn đề còn liên quan đến sử dụng đất, nước, hóa chất, đa dạng sinh học và truy xuất nguồn gốc. Với doanh nghiệp tài chính, trọng tâm lại là quản trị rủi ro môi trường - xã hội trong danh mục đầu tư và tín dụng.

Bởi vậy, ESG cần được đưa vào chiến lược, quản trị rủi ro và kế hoạch đầu tư thay vì giao riêng cho phòng truyền thông hoặc một nhóm phòng ban doanh nghiệp lập báo cáo.

Phải bắt đầu quản trị dữ liệu ESG như quản trị dữ liệu tài chính

Doanh nghiệp cần thay đổi nhận thức: Không có dữ liệu thì không có ESG thực chất, dữ liệu sản phẩm doanh nghiệp là tài sản.

Ngày càng nhiều đối tác, ngân hàng và khách hàng quốc tế không chỉ hỏi doanh nghiệp có chính sách môi trường hay không, mà yêu cầu những số liệu rất cụ thể: tiêu thụ bao nhiêu điện, nước, nhiên liệu; phát thải bao nhiêu CO2; tỷ lệ tái chế chất thải; tai nạn lao động; tỷ lệ nghỉ việc; cơ cấu giới tính; nhà cung cấp có đáp ứng yêu cầu môi trường - xã hội hay không…

Xu hướng quốc tế cũng đang chuyển mạnh sang việc chuẩn hóa và có khả năng so sánh dữ liệu phát triển bền vững. IFRS Foundation cho biết hàng chục quốc gia và vùng lãnh thổ đã áp dụng hoặc đang tiến tới sử dụng các chuẩn công bố thông tin bền vững của ISSB.

Doanh nghiệp Việt vì vậy nên sớm xây dựng một ESG Data Framework (Khung dữ liệu liệu ESG): xác định chỉ tiêu, nguồn dữ liệu, người chịu trách nhiệm, chu kỳ thu thập và cơ chế kiểm tra dữ liệu.

Kiểm kê carbon sẽ dần trở thành một năng lực kinh doanh cơ bản

Carbon đang chuyển từ vấn đề môi trường thành một biến số kinh tế.

Tại Việt Nam, Quyết định 232 và Nghị định 119/2025 đã tiếp tục xác lập lộ trình phát triển thị trường carbon trong nước. Giai đoạn đến hết năm 2028 là thời kỳ xây dựng và vận hành thí điểm thị trường; từ năm 2029, cơ chế thị trường tiếp tục được hoàn thiện, trong đó có cơ chế đấu giá hạn ngạch phát thải.

Ở bên ngoài, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) đã bước vào giai đoạn chính thức từ 1/1/2026. Với những nhóm hàng thuộc phạm vi CBAM, các nhà nhập khẩu EU sẽ ngày càng cần dữ liệu chính xác về lượng phát thải hàm chứa trong sản phẩm.

Doanh nghiệp nên bắt đầu tối thiểu bằng 3 việc, gồm xác định nguồn phát thải chính, xây dựng đường cơ sở phát thải, thiết lập mục tiêu và kế hoạch giảm phát thải có thể đo lường được.

Về lâu dài, “dấu chân carbon” có thể trở thành một thuộc tính của sản phẩm, tương tự như giá, chất lượng hay xuất xứ.

ESG sẽ được kiểm tra ngày càng sâu xuống chuỗi cung ứng

Một doanh nghiệp không thể tuyên bố mình “xanh” nếu nguyên liệu đầu vào đến từ một chuỗi cung ứng không minh bạch.

Các yêu cầu về chống phá rừng, phát thải carbon, trách nhiệm xã hội, kinh tế tuần hoàn và truy xuất nguồn gốc đang ngày càng được các thị trường lớn tích hợp vào chính sách thương mại. Bộ Công Thương cũng lưu ý rằng các tiêu chuẩn về phát thải, chuỗi cung ứng không gây mất rừng, kinh tế tuần hoàn, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội đang trở thành những tiêu chí quan trọng để hàng Việt Nam duy trì thị trường EU.

Do đó, doanh nghiệp cần chuyển từ quản lý “nhà cung cấp về giá và chất lượng” sang quản trị nhà cung cấp theo cả ESG. Điều này đặc biệt quan trọng với nông nghiệp, thực phẩm, dệt may, đồ gỗ, điện tử và những ngành có chuỗi cung ứng nhiều tầng.

Trong tương lai, doanh nghiệp có khả năng trả lời nhanh các câu hỏi “nguyên liệu từ đâu, sản xuất như thế nào, phát thải bao nhiêu, ai tham gia sản xuất” sẽ có lợi thế lớn hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chữ “S” và “G” không được phép bị bỏ quên

Tại Việt Nam, ESG đôi khi bị đồng nhất với “xanh” hoặc giảm carbon. Đây là cách hiểu chưa đầy đủ. Một doanh nghiệp có hệ thống điện mặt trời nhưng xảy ra vi phạm nghiêm trọng về lao động, tham nhũng, xung đột lợi ích hoặc quản trị thiếu minh bạch thì vẫn không thể được xem là doanh nghiệp ESG tốt.

Trụ cột “Social - Xã hội” đòi hỏi doanh nghiệp quan tâm đến điều kiện lao động, an toàn sức khỏe nghề nghiệp, bình đẳng, đào tạo, quyền lợi người lao động, khách hàng và cộng đồng.

Trụ cột “Governance - Quản trị” liên quan đến vai trò Hội đồng quản trị, kiểm soát nội bộ, đạo đức kinh doanh, chống tham nhũng, bảo vệ dữ liệu, quản trị rủi ro và trách nhiệm giải trình.

Đáng chú ý, khảo sát của PwC cho thấy các doanh nghiệp Việt Nam đang dành sự ưu tiên rất cao cho yếu tố quản trị, nhưng khoảng cách về năng lực triển khai vẫn còn đáng kể, đặc biệt ở doanh nghiệp tư nhân và chưa niêm yết. Do đó, một trong những việc cần làm sớm là xác định rõ ai chịu trách nhiệm về ESG ở cấp lãnh đạo, thay vì để ESG trở thành một chương trình không có người sở hữu.

ESG đang ngày càng liên quan trực tiếp tới khả năng tiếp cận vốn

Đây có lẽ là thay đổi doanh nghiệp cần nhìn nhận rõ nhất. Ngân hàng và nhà đầu tư ngày càng phải đánh giá rủi ro khí hậu, môi trường và xã hội của khoản vay hoặc dự án đầu tư. Ngược lại, doanh nghiệp có dự án xanh, dữ liệu tốt và quản trị minh bạch có thêm cơ hội tiếp cận tín dụng xanh, trái phiếu xanh và những nguồn tài chính bền vững quốc tế.

Theo Ngân hàng Nhà nước, đến cuối năm 2024, dư nợ tín dụng xanh tại Việt Nam đạt khoảng 680 nghìn tỷ đồng, tương đương hơn 4,3% tổng dư nợ nền kinh tế.

Quy mô này vẫn còn tương đối nhỏ nhưng cho thấy một xu hướng rất rõ: dòng vốn đang bắt đầu phân biệt giữa mô hình kinh doanh thông thường và mô hình kinh doanh bền vững hơn.

Vì vậy ESG nên được nhìn nhận không chỉ như một khoản chi phí tuân thủ, mà còn là “hộ chiếu” để doanh nghiệp tiếp cận những dòng vốn mới.

Cuộc chơi của “ai chứng minh được ESG”

Giai đoạn đầu của ESG, doanh nghiệp có thể tạo một báo cáo đẹp, đưa ra một vài cam kết giảm phát thải hoặc trồng cây và coi như đã hoàn thành trách nhiệm. Giai đoạn đó đang qua đi.

Khách hàng, nhà đầu tư và cơ quan quản lý ngày càng quan tâm tới tính xác thực của các tuyên bố ESG. Một mục tiêu Net Zero nhưng không có năm cơ sở, lộ trình giảm phát thải và dữ liệu đo lường sẽ ngày càng khó thuyết phục.

Vì vậy doanh nghiệp nên xây dựng ESG theo nguyên tắc: Cam kết → Chỉ tiêu → Dữ liệu → Hành động → Đo lường → Kiểm chứng → Công bố.

Các chỉ tiêu quan trọng cần dần có bằng chứng và khả năng truy vết dữ liệu. Với doanh nghiệp quy mô lớn hoặc tham gia chuỗi cung ứng quốc tế, việc từng bước chuẩn bị cho hoạt động đánh giá hoặc đảm bảo độc lập đối với một số dữ liệu ESG cũng nên được tính đến.

Điều quan trọng nhất là không công bố nhiều hơn những gì doanh nghiệp có thể chứng minh. Trong kỷ nguyên ESG, “greenwashing - tẩy xanh” không chỉ gây rủi ro uy tín mà có thể trở thành rủi ro thương mại và pháp lý.

PGS.TS. Mai Quang Vinh cũng đưa ra lưu ý: “Doanh nghiệp đi sớm có thể phải đầu tư trước. Nhưng doanh nghiệp đi muộn có thể phải trả giá cao hơn bằng chi phí chuyển đổi, mất đơn hàng, khó tiếp cận vốn hoặc bị loại khỏi những chuỗi cung ứng có tiêu chuẩn cao”.

Diễn đàn ESG Việt Nam là sự kiện thường niên do báo Dân trí khởi xướng và tổ chức từ năm 2024. Điểm nhấn của Diễn đàn là chuỗi hoạt động hội thảo, tọa đàm, company tour và lễ vinh danh Vietnam ESG Awards tôn vinh các đơn vị thực thi tốt ESG. 

Diễn đàn ESG Việt Nam 2026 có chủ đề “Nắm bắt cơ hội - Dẫn dắt tăng trưởng”. Chủ đề của Diễn đàn được lựa chọn trong bối cảnh các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) ngày càng trở thành yếu tố then chốt quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Diễn đàn năm nay không chỉ tập trung vào tính cấp thiết của việc hành động sớm mà còn đặt trọng tâm vào vai trò tiên phong của doanh nghiệp và tổ chức trong việc chuyển hóa thách thức thành động lực dẫn dắt tăng trưởng bền vững.