Trình bày tham luận tại Diễn đàn Phát triển công nghiệp dầu khí Việt Nam ngày 29/10, ông Vũ Quang Minh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, dẫn số liệu thống kê cho biết sản lượng dầu năm 2025 tăng lần đầu sau 11 năm giảm, tiếp tục phục hồi trong 9 tháng đầu năm nay.
Song theo ông, mức khai thác hiện mới bằng khoảng một nửa thời đỉnh cao năm 2004. Hiện, mỏ Bạch Hổ đã khai thác 40 năm, trong khi tiềm năng còn lại ở vùng nước sâu, xa bờ, rủi ro cao.
Theo ông Đào Quang Bính, Phó chủ tịch, Tổng thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nhiều mỏ chủ lực đã suy giảm sản lượng tự nhiên. Ngành còn chịu sức ép từ nhu cầu năng lượng gia tăng, biến động địa chính trị và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Vì vậy, ông cho rằng ngành cần tái cấu trúc chuỗi giá trị, chuyển từ mô hình khai thác tài nguyên truyền thống sang phát triển công nghiệp - năng lượng và dịch vụ kỹ thuật chất lượng cao.
Giàn khoan dầu khí ngoài khơi. Ảnh: PVN
Thực tế, dầu khí không chỉ là một ngành kinh tế mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia. Điều này, theo chuyên gia, đặt ra yêu cầu vừa gia tăng khả năng khai thác trong nước, vừa chủ động nguồn cung, dự trữ và phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao.
Để giữ đà phục hồi, Tập đoàn Năng lượng - Công nghiệp Quốc gia Việt Nam (PVN) xác định tăng hệ số thu hồi, phát triển mỏ nhỏ, mỏ cận biên, tận thu tài nguyên và đánh giá chuyển đổi công năng hạ tầng hiện hữu. Với dự án phức tạp, tập đoàn hướng tới hợp tác quốc tế để thu hút công nghệ, vốn và chia sẻ rủi ro.
Song các giải pháp này cần cơ chế phù hợp từng loại mỏ. Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu cho biết Luật Dầu khí năm 2026 tập trung phân quyền, đơn giản hóa thủ tục, thu hút đầu tư và phát triển dịch vụ.
Nhà điều hành cũng đưa ra giải pháp nhằm khuyến khích khai thác những mỏ có hiệu quả kinh tế thấp hoặc điều kiện khai thác khó khăn. Cụ thể, dự án thuộc diện ưu đãi được áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp 32%, thuế xuất khẩu 10%, mức thu hồi chi phí 70%. Diện ưu đãi đặc biệt có các mức tương ứng 25%, 5%, 80%. Riêng mỏ cận biên được áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp 25%, thuế xuất khẩu 5% và thu hồi toàn bộ chi phí.
Góp ý thêm, ông Vũ Quang Minh đề xuất tham khảo Malaysia về hợp đồng linh hoạt theo loại mỏ, mời thầu hàng năm theo lịch công bố trước. Việt Nam cũng có thể mở kho dữ liệu tài nguyên, giúp doanh nghiệp đánh giá cơ hội đầu tư.
Theo ông, chính sách cần ổn định để doanh nghiệp dự báo điều kiện kinh doanh dài hạn. Đi cùng phân quyền là phân định rõ vai trò đại diện nước chủ nhà và nhà thầu, công khai chi phí nhiệm vụ Nhà nước giao cho PVN, tránh để tập đoàn gánh nhiệm vụ không sinh lời mà thiếu bù đắp minh bạch.
Về dài hạn, bà Đặng Thị Thu Hoài, Trưởng phòng Kinh tế ngành và địa phương, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, đề xuất chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào tài nguyên, sản lượng và doanh thu sang phát triển đồng bộ chuỗi giá trị.
Trọng tâm là chế biến sâu, hóa dầu, dịch vụ kỹ thuật, công nghiệp hỗ trợ và công nghệ cao. Ngành cần đa dạng hóa nguồn cung, thị trường nhập khẩu, đồng bộ hạ tầng chế biến, vận chuyển, dự trữ, phân phối. Bên cạnh đó, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tự động hóa cần được áp dụng để nâng hiệu suất và năng lực cạnh tranh.
Ở khía cạnh này, đại diện PVN cho biết tập đoàn định hướng chuyển đổi từ doanh nghiệp dầu khí truyền thống sang tập đoàn công nghiệp - năng lượng tích hợp. Trong chuỗi khí và LNG, họ phát triển theo hướng kết nối nguồn cung với hạ tầng tồn trữ, vận chuyển và các cơ sở tiêu thụ như nhà máy điện, hóa chất, khu công nghiệp. Với lọc hóa dầu, tập đoàn hướng tới chuyển dịch từ sản phẩm thông thường sang hóa chất chuyên dụng, vật liệu mới phục vụ công nghiệp chế tạo.
Tập đoàn cũng đặt hướng phát triển các trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp, kết nối nhà máy điện, cơ khí chế tạo, lọc hóa dầu, dịch vụ kỹ thuật và logistics trên hạ tầng dùng chung. Theo PVN, mô hình này có thể giúp giảm chi phí, tận dụng phụ phẩm, nhiệt thải và phát triển các hoạt động công nghiệp có giá trị gia tăng cao.
Với năng lượng mới, tập đoàn chọn lộ trình thận trọng, ưu tiên thương mại hóa những lĩnh vực có lợi thế và thị trường sẵn sàng. Các hướng nghiên cứu trong trung và dài hạn gồm điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, amoniac xanh và công nghệ thu giữ, sử dụng, lưu trữ carbon.
Nền tảng là kinh nghiệm công trình biển, chế tạo và vận hành ngoài khơi. Song để triển khai, PVN cho biết họ cần chính sách minh bạch, đồng bộ giữa các quy định về dầu khí, điện lực, đất đai, môi trường. Cùng với đó, cơ chế cần theo hướng chia sẻ rủi ro, hợp đồng đầu ra và giá rõ ràng để huy động vốn dài hạn.
Phương Dung