Chín tháng đầu năm, kinh tế Việt Nam tăng trưởng 9,01%, mức cao trong nhiều năm trở lại đây. Gần 149.700 doanh nghiệp được thành lập mới, với tổng vốn đăng ký hơn 1,88 triệu tỷ đồng, tăng lần lượt 3,2% và 32,7% so với cùng kỳ năm trước.
LỜI TÒA SOẠN
Khi một doanh nghiệp đóng cửa, người ta thường nhìn thấy những khoản vốn mất đi, những món nợ để lại và những lao động mất việc làm. Nhưng liệu sự thất bại của một doanh nghiệp có đồng nghĩa với việc toàn bộ giá trị mà nó từng tạo ra cũng biến mất?
Trong suốt thời gian tồn tại, ngay cả những doanh nghiệp không thành công cũng có thể tạo ra việc làm, đào tạo nhân lực, thử nghiệm những ý tưởng mới và đóng góp vào sự phát triển của thị trường. Những kinh nghiệm, tri thức và nguồn lực ấy có thể tiếp tục được sử dụng trong các doanh nghiệp khác, những dự án kinh doanh mới.
Từ góc nhìn đó, nhân dịp Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10 năm nay, báo Dân trí thực hiện tuyến bài "Di sản của phá sản", tìm hiểu những giá trị còn lại sau thất bại kinh doanh, cách nền kinh tế tiếp nhận và tái sử dụng những nguồn lực này, cũng như những rào cản khiến doanh nghiệp khó rời thị trường để người kinh doanh có cơ hội bắt đầu lại.
Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, hơn 48.700 doanh nghiệp đã hoàn tất thủ tục giải thể, tăng tới 118,8%. Ngoài ra, gần 89.800 doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn và 33.500 doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể.
Tính chung, khoảng 172.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường trong 9 tháng, bình quân hơn 19.000 doanh nghiệp mỗi tháng. Trong khi đó, số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động đạt gần 224.000.
Những con số cho thấy một bức tranh nhiều chiều. Một mặt, hàng trăm nghìn doanh nghiệp đang gia nhập hoặc quay lại thị trường. Mặt khác, không ít doanh nghiệp phải thu hẹp, tạm dừng hoặc chấm dứt hoạt động.
Tuy nhiên, không thể đánh đồng doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh với doanh nghiệp đã giải thể, càng không thể xem mọi trường hợp rời thị trường đều là thất bại.
Chuyên gia quản trị doanh nghiệp Trần Bằng Việt cho rằng câu hỏi quan trọng không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp rút lui, mà còn ở nguyên nhân khiến họ rời thị trường và điều gì xảy ra với những nguồn lực mà họ từng nắm giữ.
“Câu hỏi đúng không phải bao nhiêu doanh nghiệp rời đi, mà ai rời đi và nguồn lực của họ chảy đi đâu”, ông Việt đặt vấn đề.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Doanh nghiệp ngưng kinh doanh hoặc giải thể đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau (Ảnh: DT).
Thực tế, một doanh nghiệp thất bại có thể khiến nhà đầu tư mất vốn, chủ nợ không thu hồi được tiền và người lao động mất việc. Nhưng trong những năm tồn tại, doanh nghiệp ấy cũng từng tạo ra công ăn việc làm, trả lương, đóng thuế, đào tạo nhân lực, phát triển sản phẩm và thử nghiệm những ý tưởng kinh doanh mới.
Vậy khi doanh nghiệp đóng cửa, tất cả những giá trị đó có thực sự mất đi, hay một phần vẫn tiếp tục tồn tại và đóng góp cho nền kinh tế dưới những hình thức khác?
Không thể nhìn cả cuộc đời doanh nghiệp qua ngày đóng cửa
Ngày 2/8/2016, 265 nhân viên Lingo.vn mất việc khi doanh nghiệp thương mại điện tử này bất ngờ ngừng hoạt động. Cách thông báo cùng các quyền lợi lao động cần giải quyết gây tranh cãi. Số việc làm mất đi là tổn thất trực tiếp.
Nhưng những công việc đó từng được tạo ra trước khi biến mất. Trong nhiều năm, Lingo đã thuê lao động, trả lương, mua hàng hóa, sử dụng dịch vụ và phục vụ khách hàng. Việc công ty không thể tiếp tục kinh doanh không xóa đi các hoạt động kinh tế đã phát sinh trong suốt thời gian tồn tại.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Doanh nghiệp giải quyết việc làm và giá trị xuất khẩu hàng hóa (Ảnh: Nam Bình).
Ông Marc Kramer, Giảng viên cao cấp về Khởi nghiệp tại VinUniversity, cho rằng cần đánh giá doanh nghiệp trên toàn bộ vòng đời, thay vì chỉ nhìn vào thời điểm đóng cửa. Ông lấy ví dụ một công ty sử dụng 30 người trong sáu năm: dù cuối cùng phải dừng hoạt động, công ty ấy vẫn đã trả lương, đào tạo nhân viên, mua hàng của nhà cung cấp và phục vụ khách hàng.
“Đóng cửa là một kết quả trong cuộc đời của một doanh nghiệp; nó không nên tự động xóa bỏ giá trị đã được tạo ra”, ông Marc nói.
Các nghiên cứu kinh tế cho thấy doanh nghiệp trẻ có vai trò đặc biệt trong việc tạo công việc mới, dù cũng dễ bị đào thải. Trong báo cáo Promoting Innovative Entrepreneurship in Viet Nam (Thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam), Ngân hàng Thế giới (World Bank) tính toán nhóm doanh nghiệp tăng trưởng cao đã tạo thêm hơn 1,4 triệu việc làm trong giai đoạn 2017-2020, trong khi phần còn lại của khu vực tư nhân mất ròng khoảng 1,1 triệu việc làm.
Hai dòng chảy trái chiều cùng diễn ra: nơi này tuyển người, nơi khác thu hẹp hoặc đóng cửa. Vì vậy, số lao động tăng hoặc giảm ròng không kể hết được câu chuyện của thị trường việc làm.
Ngoài những tháng lương từng được trả, doanh nghiệp còn có một loại tài sản khác khó định giá. Propzy, startup công nghệ bất động sản thành lập năm 2016, từng xây dựng mạng lưới trung tâm giao dịch, lực lượng môi giới và đội ngũ vận hành nền tảng công nghệ trước khi dừng hoạt động năm 2022. Khoảng 200 nhân viên còn lại phải nghỉ việc khi công ty đóng cửa.
Nhiều người trong số đó đã có thời gian học cách sử dụng dữ liệu, chăm sóc khách hàng, tổ chức giao dịch, phát triển sản phẩm hoặc quản lý đội nhóm. Chưa có số liệu theo dõi họ đã chuyển đi đâu, song kiến thức tích lũy không đương nhiên mất theo pháp nhân Propzy.
Theo ông Marc, nhân viên doanh nghiệp trẻ thường phải giải quyết vấn đề với nguồn lực hạn chế, đảm nhiệm nhiều chức năng và làm việc trong điều kiện bất định. Những năng lực ấy có thể tiếp tục phục vụ doanh nghiệp tiếp nhận họ hoặc trở thành nền tảng để chính họ khởi nghiệp.
TS Huỳnh Phước Nghĩa (Đại học Kinh tế TPHCM) cũng nhìn nhận một doanh nghiệp có thể để lại việc làm, kỹ năng, tri thức và sáng tạo ngay cả khi dừng hoạt động. Với người lao động, quá trình chuyển từ dự án thất bại sang nơi làm việc mới vẫn có thể là quá trình tích lũy kinh nghiệm.
Một thất bại có thể để lại bài học, nhưng không tự tạo ra giá trị
Trong cuộc trao đổi với Dân trí, ông Marc Kramer, dẫn câu chuyện của ông Nguyễn Việt Hòa, nhà sáng lập thương hiệu thời trang YODY, như một ví dụ về việc doanh nhân có thể bắt đầu lại sau nhiều lần thất bại.
Năm 2008, ông Nguyễn Việt Hòa lập Công ty Nghệ thuật sáng tạo Việt với số vốn 100 triệu đồng. Sáu tháng sau, việc kinh doanh thất bại. Trong câu chuyện được YODY đăng tải, ông thừa nhận mình đã quá tự tin, thiếu kiến thức và kế hoạch phát triển, rồi phải quay lại tìm việc làm.
Ông Hòa tiếp tục kinh doanh, chuyển sang thời trang với thương hiệu Hi5. Hệ thống từng mở rộng nhưng sau đó thu hẹp mạnh khi việc đầu tư bất động sản khiến ông gặp khó khăn về thanh khoản. Năm 2014, ông xây dựng thương hiệu YODY. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, đến năm 2026, YODY có hơn 270 cửa hàng trên toàn quốc.
Thất bại của công ty đầu tiên không tự động tạo ra thành công của YODY. Nhưng câu chuyện cho thấy người kinh doanh có thể sử dụng những kinh nghiệm đã tích lũy, nhận ra sai lầm và thay đổi cách quản trị trong những lần khởi nghiệp sau. Bài học chỉ trở thành di sản khi nó giúp người ta đưa ra quyết định tốt hơn, thay vì lặp lại sai lầm cũ.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Chế biến cao su xuất khẩu (Ảnh: Trần Mạnh).
Theo ông Marc, “một công ty có thể thất bại trong khi kinh nghiệm mà nó tạo ra vẫn tồn tại”. Ông cho rằng thất bại là một phần của quá trình khám phá, nhưng cần phân biệt quyết định kinh doanh thiện chí không thành công với hành vi gian lận, trốn tránh nghĩa vụ hoặc quản lý vốn thiếu trách nhiệm.
Chuyên gia quản trị Trần Bằng Việt, Tổng giám đốc Đông A Solutions, đề nghị không vội xem các doanh nghiệp rời thị trường là biểu hiện nền kinh tế suy yếu, nhưng cũng không dễ dãi gọi mọi trường hợp là thanh lọc lành mạnh. Có doanh nghiệp không còn sức cạnh tranh, có doanh nghiệp chỉ tạm “ngủ đông”, lại có doanh nghiệp chủ động tái cấu trúc. Nếu công ty tốt phải dừng vì cú sốc dòng tiền, nền kinh tế có thể mất năng lực sản xuất thực sự.
TS Huỳnh Phước Nghĩa cho rằng đã đến lúc quản lý môi trường kinh doanh cần chuyển từ chủ yếu đếm số doanh nghiệp gia nhập, rút lui sang theo dõi sức khỏe doanh nghiệp, phân biệt nhóm có thể phục hồi với nhóm cần rời thị trường. Chính sách phải quan tâm toàn bộ vòng đời doanh nghiệp, không chỉ khâu thành lập và mở rộng.
Đánh giá một nền kinh tế vì thế không thể chỉ hỏi đã có bao nhiêu doanh nghiệp thất bại. Cần biết họ từng tạo ra bao nhiêu công việc, những người lao động ấy đang ở đâu, tri thức có được sử dụng tiếp hay không, và vốn cùng tài sản được tái phân bổ nhanh tới mức nào.
Di sản của một doanh nghiệp thất bại không nằm ở việc tô hồng sự đổ vỡ. Nó nằm ở khả năng giữ lại giá trị đã tạo ra, bảo vệ những người chịu thiệt hại và biến những gì còn lại thành cơ hội mới. Đó cũng là câu hỏi xuyên suốt của tuyến bài này.