Bầu cử tổng thống Mỹ diễn ra 4 năm một lần, là một trong những sự kiện chính trị được quan tâm nhất thế giới, giúp bầu ra người đứng đầu Nhà Trắng và sẽ định đoạt quyết sách của Mỹ trong ít nhất 4 năm tiếp theo. Giữa mỗi nhiệm kỳ tổng thống như vậy, nước Mỹ tổ chức một cuộc bầu cử khác ít được biết đến hơn, nhưng cũng có vai trò rất quan trọng với nghị trình của tổng thống trong hai năm tới.
Trong cuộc bầu cử này, người Mỹ sẽ bỏ phiếu để bầu lại toàn bộ nghị sĩ Hạ viện và khoảng 1/3 ghế Thượng viện. Do nó diễn ra giữa nhiệm kỳ của tổng thống, sự kiện được gọi là "bầu cử giữa kỳ".
Bầu cử giữa kỳ thường không thu hút nhiều cử tri bằng cuộc đua vào Nhà Trắng, nhưng là sự kiện mang tính bước ngoặt, định đoạt quyền lực của tổng thống đương nhiệm trong hai năm cầm quyền còn lại. Kết quả kiểm phiếu cũng chính là thước đo tín nhiệm từ người dân đối với tổng thống và chính quyền liên bang.
Năm nay, bầu cử giữa kỳ diễn ra ngày 3/11 với 435 ghế tại Hạ viện và 33 trong tổng số 100 ghế tại Thượng viện sẽ được bầu lại. Reuters ước tính sẽ có hơn 100 triệu cử tri tham gia bầu cử và một số nơi đã bắt đầu bỏ phiếu sớm.
Cử tri tập hợp trước sự kiện vận động bầu cử giữa kỳ của Tổng thống Donald Trump ở bang Arizona ngày 14/10. Ảnh: AFP
Quốc hội Mỹ gồm Hạ viện và Thượng viện, là nhánh lập pháp trong chính quyền liên bang, phụ trách soạn thảo và ban hành các luật. Hạ viện gồm 435 nghị sĩ có nhiệm kỳ hai năm, còn Thượng viện gồm 100 thượng nghị sĩ, nhiệm kỳ 6 năm.
Mỗi bang sẽ được đại diện bởi hai thượng nghị sĩ ở Thượng viện. Đảng Cộng hòa đang giữ thế đa số tại Thượng viện với 53 ghế, đảng Dân chủ có 47 ghế, trong đó có hai thượng nghị sĩ độc lập Angus King và Bernie Sanders ủng hộ đảng này.
Các thượng nghị sĩ được chia thành ba nhóm I, II và III, với số thành viên lần lượt là 33, 33 và 34. Trong số này, nhóm II sẽ hết nhiệm kỳ vào tháng 1/2027, chính là nhóm được bầu lại trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới.
Ngoài 33 thượng nghị sĩ theo quy định, cử tri Mỹ năm nay còn bầu thêm hai thượng nghị sĩ nữa với nhiệm kỳ hai năm để thay thế vị trí của ông JD Vance và ông Marco Rubio. Hai thượng nghị sĩ này đắc cử hồi tháng 11/2022, thuộc nhóm III, nhưng đã rời Thượng viện để giữ chức Phó tổng thống và Ngoại trưởng trong chính quyền Tổng thống Trump, khiến hai ghế tại Thượng viện bị bỏ trống.
Nhiệm kỳ của ba nhóm thượng nghị sĩ. Đồ họa: Như Tâm/Gemini
Tại Hạ viện, mỗi bang có số nghị sĩ đại diện tương ứng với quy mô dân số, tối thiểu là một người. Mỗi nghị sĩ được bầu tại một khu vực bầu cử của bang, được quy định theo bản đồ bầu cử mà chính quyền bang công bố.
Năm nay, nhiều bang đã đua nhau vẽ lại bản đồ bầu cử, nhằm tạo lợi thế cho đảng Cộng hòa hoặc Dân chủ. Trên tổng thể, các chiến dịch vẽ lại bản đồ có thể giúp đảng Cộng hòa giành thêm 15 ghế trong bầu cử giữa kỳ năm nay, còn đảng Dân chủ có thêm 6 ghế.
Mỗi ghế mà các bên giành được đều rất quan trọng, bởi đảng Cộng hòa đang chiếm thế đa số tại Hạ viện với chênh lệch sít sao 219-214. Hai ghế còn lại bỏ trống do hạ nghị sĩ Tony Gonzales, đảng Cộng hòa, và Sheila Cherfilus-McCormick, đảng Dân chủ, từ chức hồi tháng 4.
Nếu giành được thêm 4 ghế Hạ viện, phe Dân chủ sẽ kiểm soát cơ quan này. Khi đó, họ có thể cản trở các dự luật do Tổng thống Trump đề xuất, cũng như khởi động tiến trình điều tra nhằm luận tội ông và các quan chức cấp cao trong chính quyền.
Lịch sử cho thấy đảng của tổng thống đương nhiệm thường để mất Hạ viện trong bầu cử giữa kỳ, bởi cử tri Mỹ có xu hướng phản đối các chính sách nửa đầu nhiệm kỳ của người đứng đầu Nhà Trắng.
Kể từ Thế chiến II, đảng của tổng thống đương nhiệm trung bình mất 31 ghế tại Hạ viện trong bầu cử giữa kỳ, theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR). Chỉ có hai ngoại lệ là đảng Dân chủ giành thêm 5 trong nhiệm kỳ của ông Bill Clinton năm 1998, và đảng Cộng hòa giành thêm 8 ghế giữa nhiệm kỳ của ông George W. Bush năm 2002.
Phần lớn các khu vực bầu cử ở Mỹ thường có xu hướng bầu cho ứng viên của một đảng nhất định, nên kết quả bầu cử giữa kỳ chủ yếu phụ thuộc vào các cuộc đua ở khu vực "chiến địa", những nơi chưa rõ cử tri sẽ bầu cho ứng viên phe nào.
Theo tổ chức nghiên cứu chính trị phi đảng phái Cook Political Report (CPR), trong bầu cử giữa kỳ năm nay, có 21 cuộc đua thuộc nhóm "chiến địa" ở Hạ viện và 7 ở Thượng viện.
Gần như tất cả các chuyên gia dự báo bầu cử uy tín đều cho rằng đảng Dân chủ sẽ giành quyền kiểm soát Hạ viện, thậm chí có thể giành thêm tới 15 ghế. Tuy nhiên, cơ hội để đảng Dân chủ giành đa số tại Thượng viện thấp hơn.
Tương quan giữa đảng Dân chủ (màu xanh) và Cộng hòa (màu đỏ) trong cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11. Đồ họa: CPR
Tác động tới quyền lực của ông Trump
Trong hai năm đầu nhiệm kỳ hai, Tổng thống Trump tung ra loạt chính sách có tác động to lớn đến nước Mỹ cũng như cả thế giới, chủ yếu nhờ vào sự hậu thuẫn của lưỡng viện quốc hội vốn do đảng Cộng hòa kiểm soát. Cả Hạ viện lẫn Thượng viện hầu như ủng hộ mọi quyết sách ông đưa ra và Tổng thống không phải lo lắng về bất cứ cuộc điều tra nào do cơ quan lập pháp khởi xướng.
Một số chính sách chủ chốt được ông Trump thực thi trong thời gian này gồm có chính sách thuế, tăng mạnh ngân sách cho Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE), đồng thời cắt giảm một số hình thức chăm sóc sức khỏe được tài trợ bằng ngân sách công.
Thượng viện do đảng Cộng hòa kiểm soát còn phê chuẩn nhanh chóng đề cử của ông Trump vào những vị trí quan trọng trong chính quyền liên bang. Tuy nhiên, do chưa hội đủ thế "siêu đa số", tức chiếm 2/3 tổng số ghế, nên phe này chưa thể thông qua toàn bộ chương trình lập pháp mà ông Trump mong muốn mà không cần sự hậu thuẫn từ phe Dân chủ.
Bởi vậy, kết quả bầu cử giữa kỳ lần này sẽ tác động rất lớn đến hai năm còn lại trong nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump. Nếu đảng Dân chủ giành được thế đa số tại một hoặc cả hai viện, ông Trump sẽ không thể dễ dàng thúc đẩy chương trình lập pháp của mình trong hai năm còn lại của nhiệm kỳ.
Việc nắm đa số sẽ giúp các nghị sĩ Dân chủ lồng ghép những ưu tiên chính sách vào các dự luật cấp ngân sách bắt buộc phải thông qua. Đảng Cộng hòa nhiều khả năng sẽ phải chấp nhận lựa chọn đó, nếu không sẽ đối mặt nguy cơ chính phủ đóng cửa trong thời gian dài.
Lãnh đạo Dân chủ tại Hạ viện Hakeem Jeffries đã công bố kế hoạch hành động trong 100 ngày đầu tiên nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cơ quan này. Những ưu tiên hàng đầu gồm bỏ phiếu về các đề xuất cắt giảm ngân sách chăm sóc sức khỏe, khẳng định thẩm quyền của quốc hội đối với cuộc chiến với Iran, đồng thời đảo ngược chương trình thuế quan của ông Trump.
Những vấn đề này đã gây chia rẽ trong nội bộ phe Cộng hòa, đồng thời đặt các nghị sĩ đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử năm 2028 trước những lựa chọn khó khăn.
Mức độ tín nhiệm và số ghế đảng của tổng thống giành thêm/để mất tại Hạ viện qua các kỳ bầu cử giữa kỳ. Đồ họa: Conversation
Những vấn đề khiến cử tri Mỹ quan tâm
Kinh tế Mỹ đang là mối quan tâm của nhiều cử tri đang chật vật với chi phí nhiên liệu, thực phẩm, nhà ở và chăm sóc sức khỏe.
Lạm phát vẫn cao hơn mức mục tiêu của Cục Dự trữ Liên bang (Fed), một phần do cuộc chiến Iran mà Mỹ phát động nhằm hồi tháng 2. Đảng Dân chủ cho rằng chính sách thuế quan của ông Trump cũng khiến giá cả tại Mỹ tăng cao.
Nhập cư là một vấn đề trọng tâm khác. Đảng Cộng hòa cho rằng ông Trump đã thực hiện cam kết tranh cử quan trọng hồi năm 2024 bằng cách siết chặt kiểm soát biên giới và triển khai chiến dịch trấn áp trên diện rộng nhằm vào người nhập cư trái phép, dù hoạt động này còn gây tranh cãi. Những lo ngại về trí tuệ nhân tạo (AI) cũng trở nên cấp thiết hơn trong những tuần gần đây.
Các cuộc thăm dò gần đây cho thấy cử tri gốc Latin, những người đã góp phần quan trọng giúp ông Trump tái đắc cử năm 2024, giờ đây "vỡ mộng" và thất vọng với chính sách của Tổng thống. Nhóm cử tri này nhiều khả năng sẽ không tiếp tục bầu cho ứng viên Cộng hòa trong bầu cử giữa kỳ tới đây.
Như Tâm (Theo Reuters, AP, Ballot Pedia)