Vườn quốc gia Xuân Thủy (tỉnh Ninh Bình) ẩn chứa nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển du lịch sinh thái, nghiên cứu thiên nhiên và giáo dục môi trường. Đây là khu Ramsar (tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế) đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á, vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới châu thổ sông Hồng, đồng thời mang danh hiệu Vườn di sản ASEAN.
Kho báu nơi cuối dòng sông
Khu bảo tồn đất ngập nước Xuân Thủy được công nhận là vườn quốc gia năm 2003, có tổng diện tích 15.100ha, gồm vùng lõi 7.100ha và vùng đệm 8.000ha. Việc đánh thức tiềm năng vùng đất này không có nghĩa là đưa thật đông người vào rừng hay dựng thêm nhiều công trình, mà phải bắt đầu từ một cách làm bài bản, biết tạo giá trị từ thiên nhiên và dành một phần giá trị ấy để nuôi dưỡng lại thiên nhiên.
Vùng đất này là một kho tài nguyên sinh học với 1.670 loài đã được ghi nhận. Trong số này, nhiều loài thực vật, cá, bò sát, chim và giáp xác thuộc Sách đỏ Việt Nam, Danh lục đỏ của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế và các danh mục được pháp luật bảo vệ. Đặc biệt, Vườn quốc gia Xuân Thủy còn được xem là một “ga chim quốc tế” lớn ở phía bắc. Từ khoảng tháng 10 năm trước đến tháng 4 năm sau, hàng chục nghìn cá thể chim di cư tránh rét từ phương bắc dừng lại kiếm ăn, nghỉ ngơi và tích lũy năng lượng cho hành trình tiếp theo. Trong 222 loài chim đã được ghi nhận, cò thìa là một trong những loài quý hiếm có sức hấp dẫn đặc biệt đối với giới nghiên cứu, nhiếp ảnh và những người yêu thiên nhiên. Mỗi mùa di cư, khoảng 90 đến 100 cá thể cò thìa xuất hiện tại đây.
Trải nghiệm ngắm chim không chỉ là đứng từ xa nhìn đàn chim bay qua. Người quan sát phải hiểu mùa di cư, thủy triều, tập tính kiếm ăn, chọn đúng vị trí và kiên nhẫn chờ đợi trong yên lặng. Chính những trải nghiệm như vậy có thể tạo nên bản sắc riêng cho du lịch địa phương, thay vì lặp lại những sản phẩm phổ thông đã có ở nhiều nơi.
Ngày 14/9/2026, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình ban hành Quyết định số 3374/QĐ UBND công nhận Điểm du lịch Vườn quốc gia Xuân Thủy, xã Giao Minh. Dấu mốc này đặt vùng đất ngập nước vào một vị thế mới, từ nơi chủ yếu thực hiện nhiệm vụ bảo tồn, nghiên cứu khoa học, từng bước trở thành điểm đến trong không gian du lịch đa dạng của tỉnh.
Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình Trần Song Tùng cho rằng, việc khai thác giá trị Vườn quốc gia Xuân Thủy phải được đặt trong một tầm nhìn lâu dài, vừa tạo ra sản phẩm du lịch khác biệt, vừa bảo vệ nguyên vẹn tài nguyên và cảnh quan. Các ngành, địa phương liên quan cần phối hợp chặt chẽ với Vườn trong quản lý, đầu tư hạ tầng phù hợp và tổ chức dịch vụ theo hướng hiệu quả, bền vững; không để mục tiêu tăng trưởng trước mắt làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái đặc biệt của vùng cửa sông.
Tạo sức bật tương xứng với tiềm năng
Xuân Thủy không phải là một điểm trắng trên bản đồ du lịch. Khu vực hiện đã hình thành ba tuyến tham quan gồm: Nơi sông Hồng chảy về với biển; Một ngày khám phá Ramsar Xuân Thủy và Nơi đất lành chim về. Trên các hành trình ấy là 12 điểm trải nghiệm, từ rừng thực nghiệm khoa học, vườn ươm cây ngập mặn, đầm tôm quảng canh, cánh đồng ngao đến cửa Ba Lạt, chòi quan sát chim, mô hình nuôi ong lấy mật sú vẹt, bến cá và những cơ sở nghề truyền thống.
Du khách có thể đi tàu qua sông Vọp, sông Trà, tìm hiểu cách rừng ngập mặn giữ đất, quan sát các loài chim nước, trải nghiệm bắt ngao, thưởng thức hải sản hoặc ghé thăm không gian văn hóa, tôn giáo của cộng đồng vùng đệm. Đó là nguồn chất liệu đủ để tạo nên những chuyến đi có chiều sâu, trong đó du khách vừa nghỉ ngơi, khám phá, vừa hiểu hơn về mối quan hệ giữa con người với biển.
Từ năm 2023 đến nay, khu vực Vườn quốc gia Xuân Thủy đón bình quân từ 15.000 đến 17.000 lượt khách mỗi năm; riêng sáu tháng đầu năm 2026 đã đón hơn 10.000 lượt. Doanh thu du lịch toàn khu vực ước đạt khoảng bảy tỷ đồng mỗi năm. Mức chi tiêu bình quân khoảng 480 nghìn đồng đối với khách đi trong ngày và 1,38 triệu đồng đối với khách lưu trú một đêm.
Những con số bước đầu cho thấy nhu cầu thị trường, nhưng mức chi tiêu còn khá khiêm tốn ở một điểm đến có tầm vóc như khu Ramsar, vùng lõi khu dự trữ sinh quyển thế giới và Vườn di sản ASEAN. Khách du lịch hiện nay chủ yếu là khách trong nước, tập trung vào mùa hè; khách quốc tế và nhóm quan sát chim chuyên nghiệp chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Phần lớn tour chỉ là tham quan trong ngày, khiến thời gian lưu trú và mức chi tiêu chưa cao.
Sau chuyến khám phá cửa Ba Lạt, chị Nguyễn Thu Hà, một du khách yêu thích thiên nhiên hoang dã đến từ Hà Nội chia sẻ, điều gây ấn tượng nhất không phải một cảnh quan riêng lẻ, mà là cảm giác được đi sâu vào thế giới cửa sông, nhìn thấy rừng cây mọc lên từ bùn, những đàn chim kiếm ăn trên bãi triều và nhịp sống của người dân theo con nước. Tuy nhiên, để du khách ở lại lâu hơn, điểm đến cần có thêm chương trình quan sát chim theo mùa, các hoạt động vào sáng sớm, trải nghiệm cùng cộng đồng và hệ thống thông tin giúp khách hiểu rõ những gì đang nhìn thấy.
Ý kiến của chị Thu Hà nêu đúng những điểm nghẽn của du lịch Xuân Thủy: Có tài nguyên nhưng chưa chuyển hóa đầy đủ thành sản phẩm chuyên nghiệp. Hạ tầng đón tiếp, hệ thống biển chỉ dẫn, điểm quan sát, cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống và mua sắm chưa thật đồng bộ. Sản phẩm lưu niệm gắn với hình ảnh Ramsar còn ít; đội ngũ hướng dẫn viên am hiểu sâu về chim di cư, đất ngập nước và đa dạng sinh học chưa đáp ứng yêu cầu của dòng khách chuyên biệt.
Giám đốc Vườn quốc gia Xuân Thủy Doãn Cao Cường cho biết, việc được công nhận là điểm du lịch mới chỉ là bước khởi đầu. Thời gian tới, Vườn sẽ tập trung hoàn thiện các sản phẩm lấy hệ sinh thái đất ngập nước, rừng ngập mặn và chim di cư làm giá trị cốt lõi; đồng thời phát triển hoạt động trải nghiệm, giáo dục môi trường, nghiên cứu thiên nhiên và du lịch cộng đồng.
Vườn sẽ tham mưu quy hoạch, tạo quỹ đất phù hợp để thu hút nhà đầu tư; xây dựng quy chế phối hợp quản lý điểm du lịch; tăng cường liên kết với doanh nghiệp lữ hành, địa phương vùng đệm và cộng đồng dân cư. Hướng đi là kéo dài hành trình bằng việc kết nối thiên nhiên với văn hóa, làng nghề và sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, từng bước hoàn thiện trung tâm giáo dục môi trường, điểm quan sát chim cùng các dịch vụ hỗ trợ du khách.
Thách thức lớn nhất đối với Xuân Thủy không chỉ là làm sao để thu hút thêm khách, mà là đón khách như thế nào. Với một hệ sinh thái nhạy cảm, phát triển nóng có thể làm xáo trộn sinh cảnh, gia tăng rác thải, tiếng ồn, tác động đến tập tính kiếm ăn, nghỉ ngơi của chim và phá vỡ vẻ bình yên vốn là tài sản quý nhất của khu rừng.
Cùng với đó, cộng đồng vùng đệm phải là chủ thể trong hành trình ấy. Người dân hiểu con nước, bãi ngao, mùa chim và từng lối nhỏ trong rừng. Nếu được đào tạo về kỹ năng phục vụ, ngoại ngữ, an toàn đường thủy và bảo vệ môi trường, họ có thể trở thành những hướng dẫn viên bản địa giàu trải nghiệm. Một bữa ăn từ sản vật địa phương, một đêm lưu trú trong cộng đồng hay câu chuyện về nghề biển có thể tạo ra giá trị mà những công trình nhân tạo khó thay thế.
Trong không gian mới của tỉnh Ninh Bình, Xuân Thủy còn có cơ hội kết nối với những trung tâm du lịch văn hóa, tâm linh và sinh thái đã có thương hiệu, hình thành hành trình từ đại ngàn Cúc Phương đến vùng cửa sông; từ di sản văn hóa đến khu đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế... Sự liên kết ấy không nhằm biến Xuân Thủy thành một bản sao của những điểm đến đông khách, mà bổ sung một sắc thái khác cho du lịch Ninh Bình: Khoa học hơn, sâu hơn và gần với tự nhiên hơn.
VĂN LÚA - ĐÀO PHƯƠNG