Đào tạo tiến sĩ: Tăng quy mô liên tục vẫn không đủ chỉ tiêu

Nhiều lĩnh vực tuyển dưới 500 nghiên cứu sinh/năm

Số liệu do Bộ GD-ĐT công bố tại Hội nghị giáo dục ĐH năm 2026 mới đây cho thấy tính đến ngày 20.8, quy mô đào tạo sau ĐH ghi nhận 203.143 người (chiếm 7,26% quy mô đào tạo từ ĐH trở lên). Trong đó, 139.276 học viên cao học và 63.867 nghiên cứu sinh. Năm học 2025 - 2026 cả nước tuyển mới nghiên cứu sinh đạt 5.687 người, tăng 39,49% so với 4.077 người trong năm học trước. Năm học 2024 - 2025 cũng ghi nhận mức tăng khi năm học trước đó chỉ tuyển được 3.376 nghiên cứu sinh.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Năm học 2025 - 2026 tăng quy mô tuyển sinh ở hầu hết các khối ngành. Trong đó, khối ngành III (kinh doanh và quản lý, pháp luật) có số nghiên cứu sinh lớn nhất với 4.510 người và cũng là khối ngành có quy mô tăng mạnh nhất, từ 2.310 người năm học 2022 - 2023 lên 4.510 người sau 4 năm.

Tiếp đó, khối ngành VII (nhân văn, khoa học xã hội và hành vi, báo chí và thông tin, dịch vụ xã hội, khách sạn - du lịch - thể thao và dịch vụ cá nhân, dịch vụ vận tải, môi trường, an ninh quốc phòng) có 4.045 người. Quy mô của khối này cũng tăng hơn gấp đôi so với mức 2.007 người năm học 2022 - 2023.

Khối ngành V (toán và thống kê, máy tính và công nghệ thông tin, công nghệ kỹ thuật, kỹ thuật, sản xuất và chế biến, kiến trúc và xây dựng, nông lâm và thủy sản, thú y) đứng thứ 3 với 3.422 người, tăng từ 1.912 người so với 4 năm trước.

Khối ngành VI (sức khỏe) ghi nhận mức tăng đáng kể về quy mô số nghiên cứu sinh, từ 937 người năm học 2022 - 2023 tăng lên 2.204 người trong năm học 2025 - 2026, mức tăng khoảng 135%.

Khối ngành I (khoa học giáo dục và đào tạo giáo viên) cũng tăng hơn gấp đôi so với năm học 2022 - 2023.

Dù xếp cuối bảng nhưng khối ngành II (nghệ thuật) với 141 nghiên cứu sinh vẫn tăng so với 80 người của năm học 2022 - 2023.

Thế nhưng, dù quy mô tuyển sinh tăng liên tiếp trong nhiều năm, không năm nào bậc đào tạo tiến sĩ tuyển đủ chỉ tiêu đặt ra. Năm học 2025 - 2026, các cơ sở đào tạo được giao 9.083 chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ nhưng chỉ tuyển được 5.687 người (đạt 62,6% chỉ tiêu). Năm học 2024 - 2025, trong 7.068 chỉ tiêu, có 4.077 người nhập học, thiếu 2.991 chỉ tiêu (chỉ tuyển được trên 57% chỉ tiêu). Năm học 2023 - 2024, các trường tuyển được 3.376 người trong tổng số 7.158 chỉ tiêu, còn thiếu 3.782, tức chưa đạt 50% chỉ tiêu.

Như vậy, sau 3 năm, tỷ lệ thực hiện chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ đã tăng quy mô hơn 15% nhưng vẫn còn hàng ngàn chỉ tiêu bỏ trống.

Tính theo lĩnh vực đào tạo, năm học 2025 - 2026 nhiều lĩnh vực tuyển được dưới 500 nghiên cứu sinh như: công nghệ kỹ thuật, nghệ thuật, dịch vụ vận tải, sản xuất và chế biến, toán và thống kê, nông - lâm nghiệp và thủy sản, kiến trúc xây dựng... Ở chiều ngược lại, dẫn đầu lĩnh vực tuyển nhiều nhất vẫn là kinh doanh và quản lý, tiếp theo là sức khỏe, nhân văn, khoa học giáo dục và đào tạo giáo viên.

Lý giải thực tế trên, PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường ĐH Công thương TP.HCM, cho biết tình trạng tuyển sinh nghiên cứu sinh không đạt chỉ tiêu diễn ra ở nhiều trường, nhiều ngành, đặc biệt các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ. Đây là những ngành đòi hỏi nghiên cứu sinh dành nhiều thời gian cho phòng thí nghiệm, người đã đi làm tại doanh nghiệp khó sắp xếp thời gian để học và nghiên cứu. "Một số ngành như địa chất, vật liệu, môi trường, xây dựng và công trình thủy vốn đã khó tuyển từ bậc ĐH nên càng khó tuyển nghiên cứu sinh. Trong khi đó, các ngành có nhiều cơ hội việc làm và thu nhập tốt khiến người học sau khi tốt nghiệp có xu hướng đi làm thay vì tiếp tục học lên tiến sĩ", PGS Hoàn nhấn mạnh.

ảnh: Nhật Thịnh

Các trường đưa ra nhiều giải pháp thu hút

Lý giải xu hướng thực tuyển nghiên cứu sinh tăng các năm gần đây, phía Bộ GD-ĐT nêu phân tích từ sức hút chung của lĩnh vực STEM (khoa học - công nghệ - kỹ thuật - toán học).

Cơ cấu đào tạo có xu hướng dịch chuyển sang phát triển nhân lực các ngành công nghệ chiến lược, then chốt. Ở bậc đào tạo sau ĐH, năm 2025 cả nước đã tuyển 3.527 nghiên cứu sinh, trong đó số lượng theo học 15 nhóm ngành thuộc khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược là 687 (chiếm 19,5%). Chính sách thu hút người học khối ngành STEM được các trường hưởng ứng tích cực. Cũng theo đánh giá từ Bộ GD-ĐT, nhiều trường ĐH triển khai miễn học phí, hỗ trợ sinh hoạt phí, thưởng... để thu hút nghiên cứu sinh học tập, nghiên cứu toàn thời gian, cạnh tranh nguồn tuyển với các học bổng nước ngoài, thúc đẩy quy mô đào tạo sau ĐH.

ĐH Quốc gia TP.HCM hiện có 1.691 nhân sự học thuật trình độ tiến sĩ trở lên, gồm 43 giáo sư, 381 phó giáo sư và 1.267 tiến sĩ. Mục tiêu giai đoạn 2026 - 2030 ĐH này thu hút, đào tạo và phát triển thêm khoảng 1.500 tiến sĩ. Để đạt mục tiêu, trường thực hiện đồng thời nhiều chương trình thu hút tiến sĩ từ nước ngoài về song song với chính sách thu hút người học tại chỗ. Trong đó, các chương trình thu hút tiến sĩ tốt nghiệp nước ngoài như VNU350, Giáo sư thỉnh giảng hiện đã bổ sung gần 180 nhà khoa học, chuyên gia có kinh nghiệm quốc tế. Đồng thời, ĐH này cho biết đang dự thảo Chương trình VNU MOVE thúc đẩy dịch chuyển học thuật và trải nghiệm thực tiễn cho đội ngũ giảng viên, nhà khoa học, Chương trình GROWTH for Viet Nam cùng mạng lưới chuyên gia người Việt ở nước ngoài hỗ trợ ghép nối nhân tài với từng bài toán, nhiệm vụ và tổ chức tiếp nhận cụ thể.

Đặc biệt, ĐH Quốc gia TP.HCM mới triển khai chương trình VNU Excellence Graduate Program (VNU-EGP) cho đào tạo sau ĐH theo mô hình tích hợp đào tạo - nghiên cứu - đổi mới sáng tạo toàn thời gian, bắt buộc luận án gắn liền với công bố quốc tế và sản phẩm công nghệ thực tiễn. Trong đó, bậc thạc sĩ được hỗ trợ lên đến 160 triệu đồng, bậc tiến sĩ được hỗ trợ lên đến 560 triệu đồng cho toàn khóa học.

Đại diện Trường ĐH Luật TP.HCM cũng cho biết từ năm 2026 trường triển khai nhiều chính sách hỗ trợ mạnh mẽ đối với nghiên cứu sinh. Cụ thể, với chính sách nội bộ, nghiên cứu sinh được hỗ trợ toàn bộ học phí trong 3 năm. Sau khi hoàn thành chương trình, các giảng viên hiện đang công tác tại trường, khi nhận học vị tiến sĩ có mức hỗ trợ 180 triệu đồng. Về chính sách xét tuyển nghiên cứu sinh toàn thời gian, người học được hỗ trợ 100% học phí, hỗ trợ thu nhập hằng tháng, tham gia các hoạt động khoa học công nghệ và tham gia giảng dạy cùng các hoạt động liên quan.

PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn cho biết Trường ĐH Công thương TP.HCM áp dụng nhiều chính sách thu hút nghiên cứu sinh tham gia học tập. Đáng chú ý trong đó là thưởng cho các công bố khoa học quốc tế, cam kết tuyển dụng nếu nghiên cứu sinh có nhu cầu giảng dạy...

TP.HCM hỗ trợ nhà giáo học tiến sĩ nước ngoài tương đương 637,2 triệu đồng/người

UBND TP.HCM đang lấy ý kiến dự thảo nghị quyết quy định chính sách khuyến khích, hỗ trợ học tập, nghiên cứu và hỗ trợ học phí đối với các lĩnh vực, ngành, nghề trọng điểm trên địa bàn. Nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục và cán bộ quản lý cơ sở giáo dục đang công tác tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn, được cơ quan có thẩm quyền cử, tuyển chọn hoặc chấp thuận đi học tập, nghiên cứu, đào tạo trong nước hoặc nước ngoài thuộc lĩnh vực, ngành trọng điểm của thành phố.

Với đào tạo ở nước ngoài, mức hỗ trợ tiến sĩ và tương đương là 120 lần mức lương tối thiểu tháng vùng I, tương đương 637,2 triệu đồng/người; thạc sĩ và tương đương là 60 lần, tương đương 318,6 triệu đồng.

Với đào tạo trong nước, mức hỗ trợ thạc sĩ là 30 lần mức lương tối thiểu vùng I, tương đương 159,3 triệu đồng; tiến sĩ là 60 lần, tương đương 318,6 triệu đồng.