Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA) vừa có văn bản góp ý dự thảo Luật Đất đai sửa đổi, trong đó tập trung kiến nghị tháo gỡ nhiều bất cập lớn liên quan đến điều kiện công nhận người sử dụng đất, quyền thế chấp hợp đồng thuê đất, nguyên tắc bồi thường hoán đổi đất tái định cư, cơ chế định giá đất và quy định tiền nộp bổ sung.
Đáng chú ý, HoREA đề nghị mở cơ chế bồi thường. Cụ thể, cho phép người dân hoán đổi đất liền kề để tái định cư tại chỗ. Đối với công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, HoREA đề xuất bổ sung nguyên tắc linh hoạt.
Theo đó, trường hợp người bị thu hồi đất có thửa đất khác liền kề thì được hoán đổi diện tích đất tương đương và cho phép chuyển mục đích sử dụng sang loại đất bị thu hồi mà không phải nộp tiền sử dụng đất.
Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch HoREA nhấn mạnh: “Sửa đổi này giúp người dân được tái định cư tại chỗ, giữ vững sinh kế mà Nhà nước cũng không phải tốn ngân sách bồi thường bằng tiền”.
Chủ tịch HoREA nêu ví dụ: hộ dân A bị thu hồi 200 m2 đất ở nhưng còn 2.000 m2 đất nông nghiệp liền kề. Nếu áp dụng quy định như đề xuất, ông A được chuyển mục đích sử dụng 200 m2 đất nông nghiệp thành đất ở và miễn nghĩa vụ tài chính phần hoán đổi, sẽ giúp người dân sớm ổn định cuộc sống mà không gây áp lực quỹ đất tái định cư cho địa phương. Như vậy, ông A được tái định cư tại chỗ, được bồi thường tài sản, chi phí di dời và giữ lại 1.800 m2 đất nông nghiệp để tiếp tục sinh kế.
Theo Luật Đất đai 2024, nguyên tắc bồi thường ưu tiên giao đất cùng mục đích sử dụng, hoặc bồi thường bằng loại đất khác nếu địa phương có quỹ đất. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa có cơ chế cho người dân tự hoán đổi đất liền kề của chính mình thành đất ở miễn phí. Để chuyển đổi đất vườn, rẫy sang thổ cư xây nhà, người dân phải xin phép và nộp tiền chênh lệch. Quy định này tạo rào cản tài chính lớn khi họ muốn bám trụ tại địa phương.
HoREA đánh giá, giải pháp mới có thể giải quyết trực tiếp nhu cầu thực tiễn của người dân muốn bám trụ lại quê hương, duy trì sinh kế sau khi giao đất làm dự án. Đề xuất cũng bám sát tinh thần “mở” của Nghị quyết 254 do Quốc hội ban hành, khuyến khích địa phương linh hoạt tìm biện pháp hỗ trợ chỗ ở, ổn định đời sống cho người bị thu hồi đất.
“Kiến nghị trên giúp giải bài toán mang lại lợi ích kép. Người dân vừa được tái định cư tại chỗ theo đúng nguyện vọng, vừa không chịu gánh nặng tiền sử dụng đất. Về phía Nhà nước, chính quyền sẽ giảm bớt áp lực phải chuẩn bị quỹ đất, quỹ nhà tái định cư, đồng thời tiết kiệm được khoản ngân sách khổng lồ lẽ ra phải chi để bồi thường đất ở cho người dân”, ông Châu nói.
Ngoài ra, HoREA cũng kiến nghị cho phép thế chấp quyền thuê đất trả tiền hàng năm. Hiện, điểm nghẽn lớn trong cơ chế tài chính đất đai là người sử dụng đất thuê trả tiền hàng năm được quyền bán, cho thuê tài sản và quyền thuê, nhưng lại không được thế chấp quyền thuê trong hợp đồng.
HoREA kiến nghị bổ sung quy định cho phép người sử dụng đất được Nhà nước cho thuê đất thu tiền hàng năm được thế chấp cả tài sản gắn liền với đất và quyền thuê trong hợp đồng thuê đất tại các tổ chức tín dụng. Điều này tạo sự nhất quán nội tại giữa các khoản của Điều 26, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực tài chính và khơi thông dòng vốn.