AI thâm nhập sâu quân đội Mỹ
Theo The Conversation, giai đoạn 2025 - 2026 đánh dấu bước chuyển chiến lược của Bộ Quốc phòng Mỹ (nay là Bộ Chiến tranh) hướng tới lực lượng “AI-first” (xem AI là công cụ, phương pháp tiếp cận đầu tiên trong mọi công việc, thay vì chỉ làm giải pháp phụ trợ). Theo ghi nhận của Hiệp hội Truyền thông và Điện tử Lực lượng Vũ trang (AFCEA) có trụ sở tại Mỹ và các nguồn quân sự uy tín khác, Bộ trưởng Pete Hegseth đã ban hành chỉ thị yêu cầu loại bỏ rào cản hành chính, đẩy nhanh việc triển khai AI thương mại tiên tiến vào hoạt động tác chiến.
Nền tảng GenAI.mil, ra mắt cuối năm 2025 với mô hình Gemini của Google, đến giữa năm 2026 đã thu hút hơn 1,3 triệu người dùng, tạo ra hơn 77 triệu prompt (câu lệnh). Hệ thống này hỗ trợ từ hậu cần, bảo trì dự đoán đến lập kế hoạch tác chiến, giúp giảm gánh nặng hành chính và trả lại thời gian cho con người tập trung vào phán đoán, sáng tạo và lãnh đạo.
Các nhánh quân chủng cũng đẩy mạnh ứng dụng AI vào thực tế. Quân đội Mỹ trao hợp đồng hàng chục triệu USD cho các công ty như TurbineOne để phát triển công cụ “AI edge” - xử lý dữ liệu ngay trên thiết bị tại chiến trường khi kết nối đám mây không ổn định. Không quân và Hải quân thử nghiệm “hợp tác con người và máy móc” (human-machine teaming) trong các bài tập như DASH-2, nơi AI tạo ra 10 phương án hành động chỉ trong vài giây, trong khi con người cần hàng chục phút. Theo các chuyên gia tại Phòng thí nghiệm Nghiên cứu Lục quân Mỹ (ARL), tương lai gần có thể chứng kiến binh sĩ kết nối trực tiếp với phương tiện không người lái, cảm biến thông minh và vũ khí tự hành, tạo ra một chiến trường “đông đúc các thực thể thông minh”.
Báo cáo của Trung tâm An ninh Mỹ (CNAS), công bố tháng 9 vừa qua, nhấn mạnh tiềm năng của “agentic AI” - các tác nhân AI có khả năng theo đuổi mục tiêu phức tạp với sự giám sát tối thiểu của con người, trong các chức năng hỗ trợ như cung ứng, bảo trì dự đoán và lập kế hoạch. Những ứng dụng này được đánh giá sẽ mang lại lợi ích ngay lập tức, trước cả khi vũ khí tự hành được triển khai rộng rãi.
Cuộc xung đột quân sự Nga - Ukraine tiếp tục là nơi AI được thử nghiệm và hoàn thiện dưới lửa đạn thực tế. Đến năm 2026, cả hai bên đều đẩy mạnh phát triển UAV trang bị AI. Theo các chuyên gia Ukraine, Nga đã trang bị AI cho các mẫu UAV V2U và Molniya, cho phép định hướng bằng hình ảnh camera, nhận diện mục tiêu và tấn công mà không cần liên kết radio liên tục. Một số vụ việc được ghi nhận, trong đó UAV của Nga sử dụng chip máy tính của Tập đoàn Nvidia để tự điều hướng và chọn mục tiêu.
Tổng thống Ukraine, ông Volodymyr Zelensky, cảnh báo tại Đại hội đồng LHQ hồi tháng 9 rằng “ngay từ năm tới, AI chứ không chỉ con người, sẽ bắt đầu quyết định những gì xảy ra trên chiến trường”. Trước đó, vào tháng 3, Ukraine xây dựng Trung tâm A1 dựa trên nền tảng SPECTR phân tích dữ liệu chiến đấu, đề xuất phương án, dự đoán động thái quân sự của đối phương. Họ cũng chia sẻ bộ dữ liệu hình ảnh chiến trường (Avengers Labs) với các công ty của Anh để huấn luyện mô hình AI cho các UAV.
Theo Financial Times và các phân tích độc lập, tỷ lệ UAV sử dụng công nghệ AI vẫn còn thấp (khoảng 2%), nhưng với quy mô sản xuất hàng triệu chiếc mỗi năm, khả năng các thiết bị này xuất hiện trên chiến trường là rất cao. Thời gian tới, UAV sẽ tự chủ hoàn toàn khi nhiễu sóng điện tử ngày càng mạnh, làm mất kết nối với người điều khiển.
Cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc được nhiều chuyên gia xem là yếu tố định hình cán cân quyền lực toàn cầu trong thập kỷ tới. Tổng thống Donald Trump nhiều lần khẳng định “ai chinh phục được AI thì giành chiến thắng”, duy trì lệnh kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến nhằm hạn chế khả năng của các đối thủ. Mỹ được đánh giá dẫn trước về các mô hình AI chiến trường, nhờ lợi thế về sản xuất chip và đầu tư tư nhân lớn. Tuy nhiên, Trung Quốc đang thu hẹp khoảng cách thông qua mô hình nguồn mở chi phí thấp và sản xuất quy mô lớn.
Các chuyên gia tại Viện Brookings (Mỹ) và Trường đại học Thanh Hoa (Trung Quốc) cảnh báo về rủi ro leo thang hạt nhân nếu AI can thiệp vào hệ thống chỉ huy, kiểm soát và thông tin liên lạc hạt nhân. Họ đề xuất giữ con người là đối tượng duy nhất có quyền khởi động tấn công mạng nhắm vào hệ thống hạt nhân hoặc cơ sở hạ tầng chiến lược, đồng thời thiết lập đường dây nóng xử lý sự cố liên quan đến AI.
Báo cáo của tổ chức nghiên cứu chiến lược, tư vấn chính sách phi lợi nhuận RAND (Mỹ) phân tích bốn “cuộc cạnh tranh nền tảng” mà AI sẽ định hình lại, đó là số lượng so chất lượng, ẩn nấp so phát hiện, chỉ huy tập trung so phân tán và tấn công mạng so phòng thủ mạng. AI có thể giúp đạt được số lượng chính xác và số lượng giá rẻ của các hệ thống không người lái, đồng thời tăng khả năng phát hiện mục tiêu thông qua hợp nhất dữ liệu cảm biến, buộc đối phương phải đầu tư mạnh hơn vào các hệ thống quân sự tiên tiến hơn.
Công cụ thay đổi chiến tranh
Giới chuyên gia quốc tế đưa ra nhiều nhận định khác nhau về chiến tranh tương lai. Ông Alexander Kott, nhà khoa học trưởng của Phòng Thí nghiệm Nghiên cứu Quân đội Mỹ (ARL) dự báo, sự xuất hiện của “những thực thể nhân tạo thông minh trên chiến trường” có thể tạo ra cuộc cách mạng quân sự tương đương với sự ra đời của thuốc súng. Các nhà nghiên cứu khác đề xuất mô hình kết hợp người và máy, trong đó con người giữ vai trò quyết định cuối cùng. Tuy nhiên, đã xuất hiện một số lo ngại rằng thực tế có thể nghiêng về mô hình máy móc suy nghĩ và con người chỉ thực thi.
Tại diễn đàn LHQ về Công ước Vũ khí Thông thường (CCW), hơn 100 quốc gia đã bày tỏ quan ngại về vũ khí tự hành gây chết người (LAWS). Tháng 9 vừa qua, 128 quốc gia thành viên CCW đồng ý thảo luận về việc duy trì “kiểm soát của con người với máy móc”. Tổng Thư ký LHQ António Guterres và Chủ tịch Ủy ban Chữ thập Đỏ Quốc tế (ICRC) Mirjana Spoljaric Egger lên tiếng kêu gọi các quy tắc ràng buộc pháp lý trước khi AI “vượt qua lằn ranh đỏ về đạo đức”.
Bên cạnh đó, các rủi ro kỹ thuật vẫn hiện hữu, bao gồm việc AI có thể gây “ảo giác dữ liệu”, dẫn đến việc người dùng nhận diện sai mục tiêu; tốc độ quyết định quá nhanh có thể rút ngắn thời gian phản ứng của con người trong khủng hoảng và sự phụ thuộc vào dữ liệu huấn luyện có thể tạo ra lỗ hổng bị đối phương khai thác.
Hiện nay, AI không còn là công nghệ tương lai mà đã trở thành công cụ đang thay đổi cách thức chiến tranh diễn ra. Nó mang lại lợi thế rõ rệt về tốc độ, quy mô và giảm rủi ro cho binh sĩ, nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về đạo đức, pháp lý và ổn định chiến lược. Cuộc đua giữa các cường quốc về AI đang diễn ra quyết liệt, trong khi các nỗ lực quản trị quốc tế vẫn đang ở giai đoạn sơ khai.
Các chuyên gia nhất trí rằng, việc duy trì sự kiểm soát của con người với AI, minh bạch trong triển khai kế hoạch và đối thoại quốc tế là những yếu tố then chốt để AI phục vụ mục tiêu an ninh quốc gia mà không đẩy thế giới vào vòng xoáy leo thang đối đầu không kiểm soát. Chiến tranh tương lai có thể không chỉ là cuộc đọ sức giữa các lực lượng vũ trang, mà còn là cuộc cạnh tranh giữa khả năng kiểm soát và khai thác sức mạnh của trí tuệ nhân tạo. Lịch sử sẽ ghi nhận liệu nhân loại có đủ khôn ngoan để định hình công nghệ này, hay để công nghệ định hình lại chính số phận của mình.
BẠCH DƯƠNG (Biên dịch)