Qua đó, TTCP kiến nghị xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước; đồng thời bắt buộc ứng dụng công nghệ thông tin để công khai, cập nhật giá bán bảo đảm minh bạch và quyền lựa chọn của người tiêu dùng.
Điều kiện kinh doanh 'ký cho đủ'
Thanh tra Chính phủ vừa ban hành kết luận thanh tra chuyên đề diện rộng về hoạt động kinh doanh xăng dầu. Kết luận thanh tra cho thấy, từ ngày 10/7/2026 đến ngày 05/10/2026, Đoàn Thanh tra của Thanh tra Chính phủ đã tiến hành thanh tra đối với 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối.
Kết luận của TTCP cho thấy, 188/260 doanh nghiệp (chiếm 72%) có một hoặc nhiều ngày trong tháng 3/2026 có tồn kho xăng dầu vượt 150% lượng tồn kho trung bình của 03 tháng liền kề trước đó, điều này cho thấy dấu hiệu của hành vi găm hàng theo khoản 3 Điều 32 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP.
Theo giải trình của doanh nghiệp, tồn kho xăng dầu vượt ngưỡng 150% do nguyên nhân khách quan: doanh nghiệp phải mua lô hàng lớn để bảo đảm nguồn cung theo quy định; thời gian tàu neo chờ kéo dài dẫn đến hàng về lớn vào một thời điểm; phải nhận hàng theo hợp đồng đã ký trước đó hoặc nhập hàng để cung cấp cho các hợp đồng cung ứng đến hạn; tồn kho phụ thuộc vào nhu cầu tiêu thụ xăng dầu trong nước nên việc đối chiếu với tồn kho bình quân 3 tháng liền kề chưa phù hợp với thực tiễn…
TTCP đánh giá, nhóm thương nhân đầu mối có chức năng tạo nguồn và phải đảm bảo mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu lên đến 20 ngày nên tồn kho trong một số thời điểm sẽ bị vượt ngưỡng 150% là tất yếu. Căn cứ kết quả kiểm tra, TTCP đã lập biên bản về dấu hiệu vi phạm hành chính nêu trên của các doanh nghiệp và chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền để xem xét, xử lý theo quy định.
Đối với dấu hiệu vi phạm và hạn chế, bất cập trong quy định về điều kiện kinh doanh xăng dầu về cửa hàng, hệ thống phân phối, kho, TTCP xác định 58/260 doanh nghiệp (chiếm 22%) có dấu hiệu vi phạm. TTCP cho rằng, một trong những lỗ hổng về điều kiện tổng đại lý, đại lý, thương nhân nhận quyền được xác định bằng hợp đồng phân phối xăng dầu nên doanh nghiệp ký hợp đồng chỉ để đủ số lượng cửa hàng theo quy định mà thực tế không phát sinh mua bán, phân phối xăng dầu. Cùng với đó, điều kiện về kho được xác định bằng hợp đồng thuê, nên có doanh nghiệp chỉ ký hợp đồng thuê kho để đủ điều kiện nhưng thực tế không gửi xăng dầu hoặc không phát sinh tiền thuê kho…
Chi hơn 2.000 tỷ đồng quỹ bình ổn giá xăng dầu dù hàng chưa tiêu thụ
Quá trình thanh tra, đoàn thanh tra còn phát hiện dấu hiệu vi phạm về trích lập, chi sử dụng, quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Trong đó, có một doanh nghiệp trích lập và chi sử dụng sai kỳ tính Quỹ bình ổn giá so với kỳ điều chỉnh giá với số tiền khoảng 6,63 tỷ đồng. Tại thời điểm thanh tra, công ty này đã khắc phục nộp số tiền vào Quỹ bình ổn giá.
Bên cạnh đó, có 20 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối thực hiện việc trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá không theo quy định tại khoản 26 Điều 1 Nghị định số 95/2021/NĐ-CP; mà trích lập, chi sử dụng tại thời điểm lập hóa đơn bán hàng theo khoản 2 Điều 3 Thông tư số 103/2021/TT-BTC và Thông tư số 19/2026/TT-BCT, để được chi Quỹ bình ổn giá với số tiền khoảng 2.209 tỷ đồng, mặc dù lượng xăng dầu chưa tiêu thụ.
Tại kết luận thanh tra, đoàn thanh tra cho biết chưa xác định được lỗi (cố ý, vô ý) và thiệt hại cụ thể. Tuy nhiên, TTCP cho rằng, những hạn chế, bất cập nêu trên có một phần nguyên nhân do quy định về sản lượng trích lập, chi Quỹ bình ổn giá chưa thống nhất và chưa có quy định cụ thể về phương pháp tính sản lượng để trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá.
Nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở
Kết quả thanh tra diện rộng đối với 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu cũng phát hiện hàng loạt dấu hiệu vi phạm và hạn chế, bất cập trong quy định về: điều kiện kinh doanh xăng dầu về cửa hàng, hệ thống phân phối, kho; dự trữ xăng dầu bắt buộc; về hành vi găm hàng; về kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường; về trích lập, chi sử dụng, quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu; việc mua bán xăng dầu giữa thương nhân đầu mối với thương nhân đầu mối, giữa thương nhân phân phối với thương nhân phân phối…
Từ kết quả thanh tra, TTCP kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương chủ trì, Bộ Tài chính phối hợp rà soát, sửa đổi quy định về điều kiện kinh doanh (cửa hàng, tổng đại lý, đại lý, kho), dự trữ lưu thông bắt buộc và mua bán giữa các thương nhân…
Về định hướng chính sách, TTCP kiến nghị củng cố hệ thống kinh doanh xăng dầu theo hướng bền vững, bảo đảm nguồn cung cho nền kinh tế trong mọi tình huống; tập trung phát triển các thương nhân đầu mối có quy mô lớn, tiềm lực tài chính và tài sản thực chất, mạng lưới phân phối rộng, chất lượng dịch vụ đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tăng trưởng hai con số.
Xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước; nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở. Thương nhân đầu mối chủ động tạo nguồn và công bố giá bán trên cơ sở giá thị trường quốc tế và các yếu tố chi phí thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.
Bắt buộc ứng dụng công nghệ thông tin để công khai, cập nhật giá bán trong toàn hệ thống từ thương nhân đầu mối đến cửa hàng bán lẻ, bảo đảm minh bạch và quyền lựa chọn của người tiêu dùng.
Theo kết luận thanh tra, có 15 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối và các chi nhánh, công ty con chưa nộp ngân sách nhà nước với số tiền khoảng 6.500 tỷ đồng, gồm tiền nợ thuế bảo vệ môi trường khoảng 3.869 tỷ đồng và tiền chậm nộp khoảng 2.110 tỷ đồng.