“Pháo nổ, pháo nang, cả làng nghe thấy” - câu đồng dao quen thuộc gợi nhớ một trò chơi dân gian độc đáo đã tồn tại từ lâu đời ở vùng quê Đông Hưng. Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng pháo đất vẫn vang lên ở một số làng quê phía Bắc Đông Hưng, trở thành nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng mộc mạc, vui tươi và giàu bản sắc.
Không cầu kỳ về dụng cụ, không tốn kém chi phí, trò chơi pháo đất đòi hỏi ở người chơi sức khỏe, sự khéo léo và kinh nghiệm. Từ một nắm đất sét, qua bàn tay người chơi, quả pháo được tạo hình, tung lên không trung rồi rơi xuống mặt đất, bung thành vành tròn và phát ra tiếng nổ giòn giã.
Những tiếng “pháo” nối nhau không chỉ tạo không khí náo nhiệt mà còn gợi nhớ về một trò chơi đã gắn bó với đời sống người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ qua nhiều thế hệ.
Từ truyền thuyết đánh giặc đến trò chơi dân gian
Tương truyền, tục chơi pháo đất ở vùng Đông Hưng có từ thời Hai Bà Trưng và được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo các cụ cao niên trong xã kể lại, khi đánh giặc phương Bắc, Bà Trưng, Bà Triệu được cho là đã nghĩ cách lấy đất dẻo nặn thành pháo, đập xuống đường tạo tiếng nổ lớn khiến quân giặc hoảng sợ.
Câu chuyện mang màu sắc truyền thuyết, được người dân kể lại qua nhiều thế hệ và trở thành một phần ký ức văn hóa của làng quê. Theo thời gian, việc diễn lại cách đánh giặc bằng tiếng pháo đất dần trở thành trò chơi dân gian, được tổ chức trong những dịp lễ, hội và ngày vui của cộng đồng.
Điểm đặc biệt của pháo đất ở khu vực này là cách chơi khá khác biệt so với “pháo thuyền” ở một số địa phương. Nếu pháo thuyền có trọng lượng lớn, khoảng 25-30kg, cần nhiều người cùng nâng và gieo thì người dân Bắc Đông Hưng chủ yếu chơi “pháo nồi.” Mỗi quả pháo chỉ nặng khoảng 3-5kg, một người có thể tự gieo nhưng vẫn tạo được tiếng nổ vang và vành pháo bung rộng.
Tại xã Bắc Đông Hưng, trong 8 thôn hiện có 4 thôn còn duy trì trò chơi pháo đất. Không chỉ xuất hiện vào những ngày lễ, tết, những buổi chơi pháo còn diễn ra vào chiều tối, khi công việc đồng áng đã tạm gác lại. Có khi chỉ vài người tụ họp, nhưng cũng có lúc hàng chục người cùng tham gia, tiếng cười nói và tiếng pháo kéo dài suốt nhiều giờ.
Khi người trẻ ngày càng có nhiều lựa chọn giải trí hiện đại, việc trò chơi dân gian này vẫn được duy trì là điều đáng quý. Với người dân địa phương, chơi pháo không đơn thuần là một cuộc tranh tài mà còn là dịp gặp gỡ, giao lưu, gắn kết cộng đồng.
Kỳ công tạo nên một quả pháo đất
Để có một quả pháo đất đạt yêu cầu, người chơi phải trải qua nhiều công đoạn. Trong đó, chọn đất là bước quan trọng đầu tiên.
Một pháo thủ có nhiều năm kinh nghiệm ở xã Bắc Đông Hưng cho biết, đất làm pháo phải là loại đất sét màu xám chì, còn gọi là đất sét mề gà, nằm ở độ sâu khoảng 1-2m. Loại đất này có độ dẻo cao nhưng ít dính tay, phù hợp để tạo hình và chịu lực khi gieo.
Đất sau khi lấy về được phơi khô, đập nhỏ, lọc nhiều lần để loại bỏ cát và tạp chất rồi nhào thật kỹ. Một lượng bông gòn hoặc bông quả được trộn vào đất theo tỷ lệ phù hợp, giúp tăng độ kết dính, khiến quả pháo dai hơn và hạn chế bị đứt khi tiếp đất.
Người chơi cũng phải có cách bảo quản riêng. Sau mỗi lần chơi, phần đất chưa sử dụng được bọc kín, thậm chí bảo quản trong tủ lạnh để giữ độ ẩm và độ dẻo. Dụng cụ làm pháo khá đơn giản, gồm kéo cắt đất, dao, vồ, nống, manh, xô hoặc chậu đựng nước và chổi quét.
Công đoạn nặn pháo mới thực sự thể hiện tay nghề của người chơi. Đất được vỗ đều, xoay tròn để dàn mỏng thành hình giống chiếc mũ cối. Sau đó, người chơi bấm vành quanh miệng pháo. Độ dày, mỏng, kích thước của vành phải được tính toán phù hợp. Nếu quá dày, pháo khó bung; nếu quá mỏng, vành dễ bị đứt khi tiếp đất.
Kỹ thuật quăng pháo cũng quyết định kết quả. Những người chơi lâu năm ở Đông Hưng thường đúc kết thành ba yêu cầu: “tròn-xoáy-tít.” Quả pháo phải được gieo với lực đủ mạnh, có độ xoáy, đồng thời khi tiếp đất phải giữ được sự cân bằng. Nếu pháo bị nghiêng, ngửa hoặc chúi đầu, vành pháo dễ gãy, không tạo được đường pháo dài.
Anh Phạm Quang Thắng thôn Đông Xá cho biết, anh đã chơi pháo đất từ nhỏ, nhiều lần tham gia các hội thi và giao lưu trong, ngoài xã. Theo anh, để quăng được một quả pháo đẹp không chỉ cần sức khỏe mà còn phải biết căn lực và điều khiển cổ tay. “Quả pháo khi tiếp đất phải thật cân bằng. Chỉ cần lệch một chút là vành pháo có thể bị đứt,” anh Thắng chia sẻ.
Chính sự kết hợp giữa sức mạnh và kỹ thuật khiến pháo đất vừa là trò chơi dân gian vừa mang dáng dấp của một môn thể thao cộng đồng. Người chơi phải có sức bền, sự dẻo dai, khả năng kiểm soát lực và quan trọng hơn là kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều lần gieo pháo.
Giữ tiếng pháo làng giữa đời sống hiện đại
Ở xã Bắc Đông Hưng, trò chơi pháo đất được duy trì khá đều đặn. Theo những người cao tuổi trong làng, cứ vào khoảng tháng 6, 7, 8 âm lịch, khi công việc đồng áng bớt vất vả, người dân lại rủ nhau chơi pháo. Từ các cụ cao niên đến thanh niên, thiếu niên đều có thể tham gia.
Anh Phạm Quang Thắng kể rằng trò chơi này đã trở thành một phần sinh hoạt quen thuộc của người dân. Từ chỗ được tổ chức để tái hiện câu chuyện đánh giặc, pháo đất dần trở thành hoạt động văn hóa, thể thao thuần Việt, mang đậm dấu ấn cư dân nông nghiệp lúa nước.
Điều đáng mừng là trò chơi không chỉ tồn tại trong ký ức của người già. Những người trẻ ở địa phương vẫn tìm đến pháo đất, học cách chọn đất, nặn pháo, gieo pháo và tham gia các cuộc thi. Những ngày hội pháo đất vì thế trở thành dịp để các thế hệ cùng gặp gỡ, trao truyền kinh nghiệm.
Nhằm bảo tồn nét văn hóa riêng có của địa phương, hằng năm xã tổ chức hội thi pháo đất cổ truyền vào dịp Quốc khánh 2/9 hoặc ngày 30/4. Những cuộc thi này thu hút đông đảo pháo thủ, trong đó có cả những người đi làm ăn xa trở về quê để luyện tập và tranh tài.
Không khí hội thi càng trở nên sôi động khi người dân trong và ngoài xã cùng đến xem, cổ vũ. Mỗi tiếng pháo nổ vang lên là một lần đám đông reo hò. Những quả pháo bung vành đẹp mắt, bay xa trở thành niềm tự hào của người chơi và là câu chuyện được nhắc lại sau mỗi cuộc thi.
Đông Hưng là vùng đất giàu truyền thống văn hóa của đồng bằng châu thổ sông Hồng, hiện còn lưu giữ nhiều di sản văn hóa dân gian. Bên cạnh chèo làng Khuốc, múa rối nước, nghề làm bánh cáy và nhiều lễ hội truyền thống, pháo đất là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian mang dấu ấn riêng của cư dân nơi đây.
Không chỉ mang lại niềm vui, trò chơi còn góp phần rèn luyện sức khỏe, tạo không gian giao lưu và tăng sự gắn kết trong cộng đồng. Trong những buổi chiều làng quê, khi công việc đồng áng đã vơi đi, tiếng gọi nhau chơi pháo, tiếng vỗ đất, tiếng reo hò và những tiếng “nổ” giòn giã tạo nên một âm thanh rất riêng của làng quê.
Giữ được trò chơi pháo đất cũng là giữ lại một phần ký ức cộng đồng. Bởi phía sau mỗi quả pháo là câu chuyện về vùng đất, về những người đã truyền nghề, truyền cách chơi cho thế hệ sau. Những màn gieo pháo xoay tròn trên không trung, vành pháo bung rộng trên mặt đất không chỉ đem đến niềm vui mà còn đưa người xem trở về với một không gian làng quê bình dị.
Việc bảo tồn pháo đất không nên dừng ở tổ chức các hội thi. Nếu được kết hợp với hoạt động trải nghiệm văn hóa, du lịch cộng đồng, người dân có thể trực tiếp giới thiệu với du khách cách chọn đất, nặn pháo và gieo pháo. Đây cũng là hướng để trò chơi dân gian có thêm sức sống trong đời sống đương đại.
Giữa rất nhiều loại hình giải trí mới, tiếng pháo đất vẫn vang lên ở những làng quê Đông Hưng. Âm thanh ấy nhắc nhớ về một trò chơi mộc mạc nhưng chứa đựng ký ức, sự khéo léo và tinh thần cộng đồng. Giữ tiếng pháo làng cũng là giữ một nét văn hóa dân gian đã được bao thế hệ người dân nơi đây nâng niu, trao truyền./.
(Vietnam+)