Động lực thúc đẩy Iran tháo 'vòng kim cô' cho tên lửa

Phát ngôn viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Hossein Mohebbi hôm 7/11 tuyên bố giới hạn về tầm bắn tên lửa mà nước này tự áp đặt "đã được gỡ bỏ", thêm rằng Tehran sẽ chứng minh năng lực đó thông qua hoạt động tác chiến thực tế thay vì chỉ dựa vào lời nói suông.

Ông khẳng định Iran đang tiếp tục nghiên cứu để tăng tầm bắn tên lửa và sẽ có đủ điều kiện cần thiết trong trường hợp giới lãnh đạo quyết định cân nhắc lại học thuyết hạt nhân. Phát ngôn viên IRGC tuyên bố Irna đã xây dựng hàng loạt "thành phố tên lửa" và cơ sở sản xuất dưới lòng đất, giúp duy trì hoạt động chế tạo và phát triển vũ khí ngay cả trong thời chiến.

Nguồn gốc của giới hạn về tầm bắn tên lửa

Tướng Mohammad Ali Jafari, khi đó là tư lệnh IRGC, hồi năm 2017 tiết lộ Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei quy định rằng tên lửa Iran chỉ được phép đạt tầm bắn tối đa 2.000 km. Đến năm 2021, ông Khamenei giải thích rằng từng có nhiều lời phàn nàn về giới hạn và xuất hiện những lời kêu gọi tăng tầm bắn tên lửa Iran lên 5.000 km, song ông đã ngăn cản và duy trì giới hạn 2.000 km.

    Lý do Iran gỡ 'vòng kim cô' cho tên lửa

Những tuyên bố trên cho thấy hạn chế công nghệ không phải nguyên nhân dẫn đến giới hạn 2.000 km, mà là quyết định chính trị từ giới lãnh đạo cấp cao nhất.

Cựu tư lệnh IRGC Hossein Salami, người thiệt mạng trong xung đột hồi tháng 6/2025 với Israel, cũng nhắc lại điều này trong một cuộc phỏng vấn trên truyền hình. Ông nhấn mạnh Iran không gặp rào cản kỹ thuật hay công nghệ nếu muốn tăng tầm bắn tên lửa, song khi đó không coi châu Âu là mối đe dọa an ninh nên không phát triển tên lửa có khả năng tập kích sâu vào châu lục.

Theo hãng thông tấn Tabnak, giới hạn không chỉ đáp ứng một phần quan trọng trong nhu cầu phòng thủ của Iran trước những mối đe dọa trong khu vực, mà còn là sự đảm bảo về mặt chính trị và an ninh đối với các nước châu Âu vào thời điểm đó.

Iran đã có thể sản xuất tên lửa tầm bay trên 2.000 km từ lâu

Chuyên gia quân sự Iran Mohammad Sadegh Alizadeh khẳng định nước này đã có khả năng chế tạo tên lửa đạn đạo với tầm bắn vượt 2.000 km từ giữa những năm 2000.

Hassan Tehrani Moghaddam, cha đẻ của chương trình tên lửa Iran, thời điểm đó đang triển khai dự án phát triển tên lửa đạn đạo dùng động cơ nhiên liệu rắn có khả năng vươn tới Israel và phương tiện phóng vệ tinh. Moghaddam hồi năm 2005 gửi thư cho lãnh tụ Khamenei để báo cáo rằng dự án đã bước vào giai đoạn cuối.

"Tên lửa hai tầng đẩy Sejjil là một trong những sản phẩm phụ của chương trình", chuyên gia Alizadeh cho hay.

Những tiến bộ công nghệ đạt được trong quá trình triển khai dự án đã giúp Iran làm chủ khả năng chế tạo tên lửa có tầm bắn vượt ra ngoài lãnh thổ Israel. Tuy nhiên, năng lực đó nằm dưới sự giám sát trực tiếp của ông Khamenei, quyết định triển khai hay không vẫn phụ thuộc vào những tính toán chiến lược của Tehran.

Lãnh tụ Tối cao Iran không cho phép sản xuất vũ khí có tầm bắn hơn 2.000 km, do bối cảnh khi đó không đòi hỏi Tehran làm điều này. "Iran đánh giá rằng mối đe dọa an ninh đối với họ chỉ nằm trong phạm vi 2.000 km và Israel là bên duy nhất sẵn sàng mạo hiểm phát động tấn công", Alizadeh nói.

Dù cấm chế tạo vũ khí bay xa hơn 2.000 km, lãnh tụ Iran không phản đối phát triển công nghệ tên lửa đẩy được dùng để đưa vệ tinh lên không gian. Các dự án trong lĩnh vực này vẫn tiếp tục được tiến hành dưới sự giám sát của IRGC và Bộ Quốc phòng Iran.

Động lực thúc đẩy Iran gỡ 'vòng kim cô'

Chuyên gia Alizadeh cho rằng tình hình đã thay đổi sau xung đột 12 ngày hồi tháng 6/2025, cũng như cuộc chiến bùng phát ở Trung Đông từ cuối tháng 2.

Trong lúc xung đột này diễn ra, Iran nhận ra rằng một số cơ sở hậu cần và hạ tầng ở ngoài Trung Đông, đặc biệt là tại châu Âu và phía nam Ấn Độ Dương, đang hỗ trợ chiến dịch của Mỹ. Diễn biến trên đã thay đổi tính toán của Tehran, khiến Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei gỡ bỏ giới hạn tầm bắn tên lửa.

Alizadeh lưu ý rằng mối đe dọa với Iran hiện đã vượt ra ngoài phạm vi địa lý trước đây, buộc nước này áp dụng các biện pháp mới.

Chuyên gia quân sự Iran Mohammad Taher cũng cho rằng nước này cần tăng tầm bắn tên lửa để tập kích Israel từ những trận địa nằm sâu hơn về phía đông lãnh thổ, tức là những nơi càng xa đối phương càng tốt.

Theo Taher, Iran trước đó tập trung lượng lớn bãi phóng tên lửa ở miền tây và miền trung đất nước đã khiến chúng liên tục bị Israel tập kích. Do đó gỡ bỏ "vòng kim cô" với tầm bắn tên lửa là nhu cầu cấp thiết về mặt chiến lược để các khẩu đội tên lửa Iran có thể tấn công đối phương từ vị trí an toàn hơn.

Đồng quan điểm với Alizadeh, Taher cũng cho rằng xung đột hiện tại ở Trung Đông cho thấy nhiều cơ sở hỗ trợ quân đội Mỹ nằm ngoài khu vực Tây Á, nên Iran cần tăng tầm bay của tên lửa để có thể tấn công những mục tiêu đó nếu cần.

Iran mới tuyên bố bỏ giới hạn tầm bắn tên lửa, nhưng không loại trừ khả năng đã bí mật làm điều đó từ trước.

Quân đội Iran hồi tháng 3 phóng hai tên lửa đạn đạo nhằm vào tiền đồn Diego Garcia của Mỹ tại Ấn Độ Dương. Một quả được cho là gặp sự cố giữa hành trình và rơi xuống biển, tên lửa còn lại bị tàu chiến Mỹ phóng tên lửa đánh chặn.

Điều đáng chú ý là căn cứ Diego Garcia nằm cách lãnh thổ Iran tới gần 4.000 km, cho thấy tên lửa mà Iran phóng đủ sức vượt xa giới hạn 2.000 km. Nhận định phổ biến của cộng đồng quốc tế cũng là Tehran đã sở hữu tên lửa đạn đạo và hành trình có tầm bắn trên dưới 3.000 km.

Phạm Giang (Theo Arab News, AFP, IRNA)