Sau hơn 8 năm triển khai, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã góp phần khơi dậy tiềm năng, lợi thế địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn và nâng cao giá trị các sản phẩm đặc trưng. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, tính minh bạch, khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững, OCOP cần có những bước chuyển mạnh mẽ hơn, không chỉ dừng ở công nhận, phân hạng sản phẩm mà phải hướng tới xây dựng chuỗi giá trị và mở rộng thị trường.
Đâu là những điểm nghẽn cần tháo gỡ để OCOP phát triển thực chất? Làm thế nào để khoa học công nghệ, chuyển đổi số và kinh tế xanh trở thành động lực nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm địa phương? Phóng viên VietnamPlus đã có cuộc trao đổi với bà Trần Thị Hồng Lan, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam về những vấn đề này.
Phóng viên: Nhìn từ góc độ phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn, bà đánh giá như thế nào về vai trò của Chương trình OCOP và những giá trị lớn nhất mà chương trình mang lại?
Bà Trần Thị Hồng Lan: Theo tôi, OCOP là một chương trình phát triển kinh tế nông thôn dựa trên nội lực và lợi thế của mỗi địa phương. Ý nghĩa lâu dài của chương trình là giúp người dân phát triển sản xuất, kinh doanh từ chính những nguồn lực và giá trị riêng của mình. Đó là sản vật, nghề truyền thống, tri thức bản địa, văn hóa và năng lực sáng tạo của người dân. Khi những nguồn lực này được kết nối với khoa học công nghệ và thị trường, chúng ta có thêm cơ hội tạo việc làm, nâng cao thu nhập ngay tại nông thôn.
Trong phát triển nông nghiệp, có những ngành hàng cần quy mô lớn để cạnh tranh. Nhưng cũng có những sản phẩm mà lợi thế nằm ở tính đặc trưng, kỹ năng nghề và sự gắn bó với một vùng đất. OCOP mở ra không gian phát triển cho những lợi thế ấy, giúp các cơ sở nhỏ, hợp tác xã và cộng đồng địa phương có điều kiện tham gia thị trường tốt hơn.
Nếu lựa chọn một giá trị lớn nhất, tôi cho rằng đó là sự thay đổi về năng lực và vị thế của người sản xuất. Quá trình ấy giúp họ từng bước chủ động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và hiểu rõ hơn giá trị của sản phẩm mình làm ra.
Tôi cho rằng cần nhìn chương trình trong tổng thể phát triển kinh tế nông thôn. Từ một sản phẩm có thể hình thành liên kết vùng nguyên liệu, chế biến, thương mại, dịch vụ và du lịch. Khi các hoạt động này được liên kết tốt và có cơ chế chia sẻ lợi ích hợp lý, nhiều người dân và cơ sở tại địa phương sẽ có cơ hội tham gia, hưởng lợi từ giá trị được tạo ra.
Phóng viên: Trong giai đoạn phát triển mới, OCOP cần chuyển đổi tư duy như thế nào để không chỉ dừng lại ở việc công nhận, phân hạng sản phẩm mà thực sự tạo ra giá trị kinh tế và sức cạnh tranh trên thị trường?
Bà Trần Thị Hồng Lan: Theo tôi, cần nhìn việc phát triển sản phẩm OCOP như một quá trình đầu tư và kinh doanh lâu dài. Việc đánh giá, phân hạng đã xem xét cả sản phẩm, sức mạnh cộng đồng, khả năng tiếp thị và chất lượng. Vì vậy, vấn đề đặt ra là làm cho quá trình chuẩn hóa đó chuyển thành năng lực sản xuất, kinh doanh bền vững của chủ thể.
Trước hết, phải phát triển sản phẩm từ nhu cầu thực tế. Chủ thể cần hiểu khách hàng lựa chọn sản phẩm vì điều gì và sẵn sàng trả tiền cho giá trị nào. Sự đặc sắc của địa phương phải được chuyển thành những lợi ích mà khách hàng cảm nhận được, như chất lượng, hương vị, tính tiện dụng hoặc trải nghiệm văn hóa.
Cùng với đầu tư cho sản phẩm, cần đầu tư cho người tổ chức sản xuất, kinh doanh. Bao bì có thể cải tiến trong một thời gian ngắn, nhưng năng lực quản trị, kiểm soát chất lượng và thực hiện hợp đồng cần được bồi đắp liên tục. Nếu chủ thể còn yếu, sản phẩm rất khó phát triển bền vững dù đã được hỗ trợ quảng bá.
Tôi cũng cho rằng cần phân biệt rõ các nhu cầu hỗ trợ. Cơ sở mới cần được củng cố nền tảng; đơn vị đã có thị trường cần nâng năng suất và hiệu quả; chủ thể có tiềm năng xuất khẩu cần chuẩn bị theo yêu cầu của thị trường mục tiêu. Hỗ trợ đúng giai đoạn sẽ tránh đầu tư dàn trải, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và giúp chủ thể từng bước nâng cao khả năng tự chủ.
Phóng viên: Một trong những yêu cầu hiện nay là đưa sản phẩm OCOP tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và thị trường quốc tế. Theo bà, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất cần tháo gỡ?
Bà Trần Thị Hồng Lan: Theo tôi, một điểm nghẽn cần đặc biệt quan tâm là khả năng tổ chức và phối hợp giữa các khâu trong chuỗi. Nhiều cơ sở có sản phẩm đặc sắc, nhưng để đáp ứng một thị trường ổn định cần đồng thời bảo đảm nguyên liệu, chất lượng, sản lượng, thời hạn giao hàng và hiệu quả kinh tế. Một chủ thể nhỏ thường khó tự đảm đương đầy đủ những yêu cầu đó.
Với thị trường quốc tế, phải hiểu đúng yêu cầu của từng thị trường và từng bên mua. Việc được công nhận OCOP ghi nhận những nỗ lực hoàn thiện, chuẩn hóa sản phẩm, nhưng không thay thế các điều kiện nhập khẩu. Chủ thể cần được hỗ trợ về tiêu chuẩn chất lượng, sở hữu trí tuệ, hợp đồng và cách tính đầy đủ chi phí tiếp cận thị trường.
Theo tôi, cần tăng cường vai trò của các doanh nghiệp am hiểu thị trường, có hệ thống phân phối và kinh nghiệm xuất khẩu trong liên kết với hợp tác xã, cơ sở sản xuất. Các dịch vụ kiểm nghiệm, chế biến, bảo quản và logistics cũng cần được kết nối thuận lợi hơn để giảm chi phí cho từng chủ thể.
Xúc tiến thương mại nên bắt đầu từ nhu cầu mua cụ thể, có đánh giá mức độ sẵn sàng của bên bán và hỗ trợ sau kết nối. Đồng thời, cần lựa chọn sản phẩm phù hợp để phát triển xuất khẩu, trên nền tảng khai thác tốt thị trường trong nước. Mỗi chủ thể cần có một lộ trình vừa sức và có hiệu quả.
Phóng viên: Chuyển đổi số, khoa học công nghệ và kinh tế xanh đang trở thành xu hướng tất yếu. Những yếu tố này cần được tích hợp như thế nào vào quá trình phát triển sản phẩm OCOP?
Bà Trần Thị Hồng Lan: Theo tôi, để triển khai hiệu quả, mỗi chủ thể cần xác định rõ mình cần thay đổi gì, được hỗ trợ như thế nào và kết quả cần đạt được.
Khoa học công nghệ cần giải quyết những hạn chế đang làm giảm chất lượng hoặc giá trị sản phẩm: tổn thất sau thu hoạch, chế biến chưa ổn định, thời gian bảo quản ngắn hay sử dụng nguyên liệu chưa hiệu quả. Chuyển giao công nghệ phải đi cùng hướng dẫn vận hành, kiểm soát quy trình và tính toán hiệu quả đầu tư. Thiết bị chỉ phát huy giá trị khi cơ sở sử dụng được và duy trì được.
Chuyển đổi số cần giúp chủ thể quản lý tốt hơn và minh bạch hơn. Dữ liệu về nguyên liệu, sản xuất, lô hàng và khách hàng là nền tảng để truy xuất nguồn gốc, điều chỉnh kinh doanh và làm việc với đối tác. Muốn vậy, công cụ phải dễ sử dụng, chi phí phù hợp và có người hỗ trợ. Đưa phần mềm đến cơ sở cần đi cùng việc giúp họ hình thành thói quen quản lý bằng dữ liệu.
Với phát triển xanh, cần có lộ trình theo từng ngành hàng. Tiết kiệm nước, năng lượng, tận dụng phụ phẩm, giảm chất thải và cải tiến bao bì đều phải gắn với điều kiện thực tế. Những thông tin giới thiệu sản phẩm là “xanh” hay “bền vững” cần có căn cứ, để bảo vệ niềm tin của người tiêu dùng và uy tín của chủ thể.
Từ góc độ tổ chức hỗ trợ, tôi đặc biệt quan tâm đến các dịch vụ dùng chung. Liên kết để sử dụng hạ tầng chế biến, bảo quản, kiểm nghiệm và công cụ số sẽ giúp cơ sở nhỏ giảm gánh nặng đầu tư. Đây cũng là điều kiện để tiến bộ công nghệ được tiếp cận rộng hơn trong khu vực nông thôn.
Phóng viên: Với vai trò là tổ chức đại diện, kết nối cộng đồng doanh nghiệp và các chủ thể trong lĩnh vực nông nghiệp, Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam có thể đóng góp gì để thúc đẩy OCOP phát triển thực chất, bền vững? Bà kỳ vọng chương trình sẽ có vị trí như thế nào trong 5–10 năm tới?
Bà Trần Thị Hồng Lan: Với vai trò của một tổ chức xã hội nghề nghiệp, chúng tôi xác định đóng góp của Tổng hội là tập hợp trí tuệ, kết nối nguồn lực và phản ánh những yêu cầu từ thực tiễn để cùng thúc đẩy phát triển nông nghiệp, nông thôn. Trong phát triển OCOP, vai trò đó cần được cụ thể hóa bằng những hoạt động hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của hội viên và các chủ thể.
Tổng hội cũng có thể thúc đẩy liên kết theo ngành hàng hoặc chuỗi sản phẩm, tạo điều kiện để các bên trao đổi yêu cầu, thống nhất trách nhiệm và phối hợp thực hiện. Vai trò của tổ chức Hội cần được thể hiện trong cả quá trình theo dõi hợp tác, tiếp nhận vướng mắc và hỗ trợ tìm giải pháp.
Trong hợp tác quốc tế, cần khai thác mạng lưới đối tác để kết nối thông tin thị trường, công nghệ, đào tạo và cơ hội kinh doanh. Mỗi hoạt động nên có mục tiêu, đối tượng phù hợp và bước làm việc tiếp theo, để quan hệ hợp tác từng bước chuyển thành kết quả cụ thể cho hội viên.
Một nhiệm vụ quan trọng nữa là tập hợp ý kiến, tham gia tư vấn, góp ý chính sách và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của hội viên. Những khó khăn lặp lại ở nhiều cơ sở cần được phân tích để nhận diện vấn đề về cơ chế hoặc dịch vụ hỗ trợ. Kiến nghị của Tổng hội phải có căn cứ, có giải pháp khả thi và gắn với lợi ích chung.
Tôi kỳ vọng OCOP sẽ trở thành một nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế nông thôn dựa trên lợi thế địa phương, với những doanh nghiệp và hợp tác xã đủ năng lực tạo việc làm, tổ chức liên kết và duy trì thị trường lâu dài.
Một yêu cầu lâu dài là giữ được bản sắc trong quá trình đổi mới. Sản phẩm cần đáp ứng nhu cầu mới về chất lượng, tính tiện dụng và an toàn, đồng thời gìn giữ những đặc trưng có giá trị. Muốn vậy, phải hiểu rõ điều gì cần bảo tồn và khâu nào cần cải tiến bằng khoa học công nghệ.
Trong 5–10 năm tới, điều đáng mong đợi là từ những sản phẩm tiêu biểu sẽ hình thành các mối liên kết kinh tế vững hơn ở nông thôn. Giá trị tạo ra được tái đầu tư cho sản xuất, cho con người và cho việc gìn giữ tài nguyên. Khi đó, OCOP sẽ đóng góp sâu hơn vào chất lượng phát triển của nông nghiệp, nông thôn Việt Nam.
Phóng viên: Xin cảm ơn bà./.