Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế số, kinh tế xanh và ứng phó với biến đổi khí hậu, phát triển đô thị theo hướng xanh, thông minh, bền vững và phát thải thấp đã trở thành yêu cầu cấp thiết.
Sự gia tăng dân số đô thị, hoạt động xây dựng, tiêu dùng và phát triển hạ tầng đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với công tác vệ sinh môi trường, quản lý chất thải rắn, xử lý nước thải, kiểm soát bụi, tiếng ồn và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Đòi hỏi đặt ra là đổi mới sáng tạo phương thức quản lý và tổ chức thực hiện; chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải sang quản lý tổng hợp, phòng ngừa ô nhiễm, giảm phát sinh chất thải, tái sử dụng, tái chế và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Đồng thời, từng bước chuyển từ mô hình cung cấp dịch vụ vệ sinh môi trường theo phương thức truyền thống sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu, công nghệ số, tự động hóa và các giải pháp công nghệ thân thiện với môi trường.
Ông Huỳnh Minh Nhựt, Chủ tịch Hiệp hội Môi trường đô thị và Khu công nghiệp Việt Nam nhấn mạnh đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ có vai trò đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là công cụ nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả của các dịch vụ vệ sinh môi trường và hoạt động xây dựng, mà còn là động lực để giảm phát thải khí nhà kính, tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc kết hợp công nghệ môi trường với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, hệ thống thông tin địa lý, cảm biến và các nền tảng quản lý thông minh sẽ mở ra nhiều cơ hội nâng cao hiệu quả giám sát, dự báo, điều hành và đánh giá chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên, để các công nghệ này thật sự đi vào cuộc sống, cần có sự đồng bộ giữa thể chế, cơ chế chính sách, nguồn lực đầu tư, năng lực nhân lực và sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng.
Tại Hội thảo, các chuyên gia và cơ quan quản lý tập trung thảo luận, đề xuất các giải pháp về thúc đẩy áp dụng chuyển đổi xanh và hiện đại hóa công nghệ vệ sinh môi trường, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý vệ sinh môi trường và chất thải, phát triển công nghệ xử lý, tái chế chất thải theo hướng kinh tế tuần hoàn, thúc đẩy phát triển công nghệ xây dựng xanh và giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời công trình.
Trình bày tham luận về công nghệ vệ sinh môi trường và quản lý chất thải rắn đô thị tiên tiến đáp ứng đô thị xanh, giảm phát thải tại Việt Nam, GS.TS Nguyễn Hữu Dũng, Viện trưởng Môi trường đô thị và Công nghiệp Việt Nam cho rằng công tác quản lý chất thải rắn đô thị cần chuyển mạnh từ mô hình thu gom, vận chuyển và chôn lấp sang quy trình phân loại, tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng và xử lý phần chất thải còn lại, kết hợp công nghệ vệ sinh môi trường hiện đại, quản lý số hóa và quy hoạch hạ tầng xanh đồng bộ. Mục tiêu không chỉ là xử lý chất thải sạch hơn, vệ sinh đường phố sạch hơn mà còn phải giảm phát thải khí nhà kính, tiết kiệm tài nguyên, nâng cao chất lượng sống và bảo đảm chi phí phù hợp điều kiện kinh tế của các đô thị Việt Nam.
Để thực hiện mục tiêu trên, GS.TS Nguyễn Hữu Dũng đề xuất định hướng công nghệ theo 5 nhóm chính, gồm giảm phát sinh chất thải tại nguồn, thúc đẩy tiêu dùng xanh và kinh tế tuần hoàn; phân loại, thu gom và vận chuyển thông minh, giảm chi phí và phát thải; tái sử dụng, tái chế vật liệu, thu hồi tối đa giá trị của chất thải; xử lý phần chất thải không thể tái chế, lựa chọn công nghệ phù hợp để thu hồi năng lượng hoặc xử lý an toàn; hiện đại hóa vệ sinh môi trường đô thị, ứng dụng phương tiện ít phát thải, cảm biến, dữ liệu số và hạ tầng xanh.
Thực tiễn, không có một công nghệ duy nhất phù hợp với tất cả địa phương. Việc lựa chọn phải căn cứ vào thành phần chất thải, quy mô đô thị, quỹ đất, khả năng đầu tư, năng lực vận hành và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế. Không đầu tư công nghệ chỉ vì thiết bị hiện đại, cần đánh giá đồng thời hiệu quả môi trường, chi phí vòng đời, khả năng vận hành, độ ổn định của nguyên liệu và thị trường đầu ra.
Tham luận cũng đề xuất hoàn thiện cơ chế kinh tế đối với hoạt động thu gom, xử lý chất thải; đổi mới phương thức đặt hàng dịch vụ công theo khối lượng và chất lượng đầu ra, mức độ sạch và kết quả môi trường. Cùng với đó, khuyến khích đầu tư tư nhân, tăng cường tiêu chuẩn, giám sát môi trường và đào tạo nhân lực vận hành.
Tại hội thảo, ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá cao giá trị thực tiễn của nhiều giải pháp, trong đó có tái sử dụng chất thải xây dựng, xử lý nước thải, thu hồi tài nguyên từ rác và ứng dụng công nghệ xử lý chất thải sinh hoạt không phát sinh ô nhiễm thứ cấp. Đây là những kinh nghiệm có giá trị để Thành phố nghiên cứu, vận dụng trong công tác quản lý môi trường.
Hiện nay, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 14.000 tấn/ngày, trong đó có hơn 10.000 tấn được đưa đi chôn lấp. Bên cạnh áp lực về khối lượng, công tác thu gom và vận chuyển chất thải còn một số hạn chế: phân loại rác tại nguồn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng; phương tiện thu gom tại một số khu vực còn lạc hậu, hệ thống điểm tập kết và trạm trung chuyển chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản lý của một đô thị có quy mô lớn…
Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 không còn xử lý rác bằng phương pháp chôn lấp trực tiếp, đồng thời đẩy mạnh phân loại chất thải tại nguồn nhằm thu hồi tối đa các thành phần có khả năng tái sử dụng, tái chế, giảm khối lượng chất thải phải xử lý. Cùng với đổi mới công nghệ xử lý, thành phố sẽ tiếp tục đầu tư, sắp xếp lại hệ thống thu gom, vận chuyển và trung chuyển chất thải theo hướng cơ giới hóa, đồng bộ hạ tầng.
MINH TUẤN