Gắn xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành
Thời gian qua, công tác tổ chức thi hành pháp luật đã từng bước được các bộ, ngành, địa phương quan tâm, chú trọng trong mối quan hệ gắn kết với xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, truyền thông chính sách được triển khai với quy mô lớn, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội và các mô hình mới. Cùng với đó, ý thức tìm hiểu, chấp hành và vận dụng pháp luật của người dân, doanh nghiệp cũng từng bước được nâng lên.
Tuy nhiên, công tác tổ chức thi hành pháp luật vẫn còn những điểm nghẽn. Các quy định hiện hành chưa tạo được sự gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành theo “vòng đời văn bản”; chưa có đầy đủ tiêu chí, quy trình, thẩm quyền và trách nhiệm trong đánh giá hiệu quả thi hành sau khi văn bản được ban hành. Ở một số nơi, công tác này còn thiên về ban hành kế hoạch, văn bản chỉ đạo, chưa xác định rõ trách nhiệm, nhiệm vụ, sản phẩm đầu ra cũng như cơ chế theo dõi, kiểm tra và đánh giá.
Đáng chú ý, trong bối cảnh chuyển đổi số, phương thức tổ chức thi hành pháp luật vẫn còn nặng về quản lý hành chính truyền thống, chưa chuyển mạnh sang quản trị dựa trên dữ liệu, công nghệ số và kết quả thực thi. Ý thức tuân thủ pháp luật tuy có chuyển biến nhưng chưa đồng đều; tại một số lĩnh vực vẫn còn tình trạng tuân thủ mang tính đối phó và vi phạm pháp luật.
Theo Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, năng lực và kỷ luật thực thi pháp luật vẫn còn khoảng cách giữa quy định và thực tiễn; chi phí không chính thức tiếp tục ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh, trong khi các điều kiện bảo đảm cho tổ chức thi hành pháp luật còn thiếu hoặc hạn chế.
Từ thực tế đó, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng đổi mới tổ chức thi hành pháp luật cần gắn với hình thành phương thức quản trị mới, chuyển từ quản trị dựa trên quy trình, kế hoạch và báo cáo hành chính sang quản trị thực thi dựa trên dữ liệu, kết quả đầu ra, trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm giải trình. Cùng với đó là chuyển từ tư duy “bị động” sang “chủ động”, bảo đảm cơ quan, người có thẩm quyền chịu trách nhiệm xuyên suốt từ cập nhật pháp luật, xây dựng giải pháp thực thi, truyền thông, phổ biến, giáo dục pháp luật đến theo dõi, đánh giá và đề xuất xử lý các điểm nghẽn.
Bộ trưởng nhấn mạnh cần đề cao trách nhiệm của người đứng đầu, nhất là Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố; đồng thời gắn kết quả thi hành pháp luật với thi đua, khen thưởng, xử lý trách nhiệm và trách nhiệm giải trình.
Đưa văn hóa tuân thủ pháp luật trở thành lối sống, chuẩn mực trong xã hội
Một hệ thống pháp luật dù được xây dựng công phu đến đâu cũng khó tạo ra trật tự pháp lý nếu thiếu cơ chế tổ chức thi hành đầy đủ, đồng bộ và hiệu quả. Đây là nhận định của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Văn Hòa, Hiệu trưởng Trường đại học Luật Hà Nội.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Văn Hòa, tổ chức thi hành pháp luật cần dựa trên hai yêu cầu nền tảng. Trước hết, cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền phải chấp hành pháp luật nghiêm túc, gương mẫu, qua đó tạo niềm tin và định hình hành vi của toàn xã hội. Đồng thời, thể chế phải tạo được động lực tuân thủ từ chính người dân, để mỗi chủ thể nhận thấy pháp luật là công cụ bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình.
Ông Hòa cho rằng, từ cách tiếp cận này, tổ chức thi hành pháp luật không thể được xem đơn thuần là công đoạn kỹ thuật sau khi xây dựng pháp luật. Đây phải là một phương diện gắn liền với toàn bộ quá trình đưa pháp luật vào đời sống. Thực thi hiệu quả không chỉ giúp các quy định hợp lý phát huy giá trị mà còn sớm bộc lộ những hạn chế, bất cập của pháp luật, tạo cơ sở cho việc sửa đổi, hoàn thiện.
Quan điểm này cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế về tổ chức thi hành pháp luật nhằm thu hẹp khoảng cách giữa pháp luật trên văn bản và pháp luật trong đời sống. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Văn Hòa, việc kiểm tra, giám sát tổ chức thi hành pháp luật cần được coi là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt và thường xuyên, gắn chặt với quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật.
Ở góc độ xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Tâm, nguyên Tổng Thư ký kiêm Phó Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, đề xuất tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đầy đủ, đồng bộ, công khai, minh bạch, phù hợp, khả thi, dễ hiểu, dễ tiếp cận và dễ tuân thủ. Đây là nền tảng để hình thành ý thức và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Tâm, cùng với hoàn thiện pháp luật, cần đổi mới công tác truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật; đưa văn hóa tuân thủ, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành lối sống, thói quen, chuẩn mực trong xã hội. Việc đào tạo nguồn nhân lực pháp luật chất lượng cao cũng cần được chú trọng để đáp ứng yêu cầu xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong kỷ nguyên mới.
Chuyển từ quản lý sang kiến tạo môi trường dễ tuân thủ
Trong điều kiện chuyển đổi số và sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, theo Bộ trưởng Tư pháp, dữ liệu số cần được xác định là nền tảng, công nghệ số là công cụ quan trọng trong nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật. Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật cần được xác định là một bộ phận quan trọng của đổi mới công tác thi hành pháp luật, hướng tới hình thành môi trường trong đó người dân, doanh nghiệp và cơ quan, tổ chức chủ động, tự giác tuân thủ pháp luật.
Trên nền tảng đó, cần nghiên cứu, xây dựng “Hệ sinh thái để người dân, doanh nghiệp dễ hiểu, dễ làm đúng và muốn làm đúng quy định pháp luật”; gắn văn hóa tuân thủ với thượng tôn Hiến pháp, pháp luật, quản trị rủi ro của doanh nghiệp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp; ưu tiên các nhóm đặc thù, yếu thế.
Để những giải pháp này đi vào thực chất, cần bảo đảm đồng bộ các điều kiện về hạ tầng, dữ liệu, kinh phí và nguồn nhân lực. Cùng với nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, cần tăng cường đào tạo, tập huấn theo vị trí việc làm và tình huống thực tế; ưu tiên nguồn lực cho dữ liệu, đánh giá chính sách sau ban hành, xử lý phản ánh, kiến nghị và hỗ trợ thi hành pháp luật ở cơ sở.
Từ thực tiễn của cộng đồng doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, đề xuất đổi mới cách đo lường hiệu quả thi hành pháp luật, lấy trải nghiệm của đối tượng chịu tác động làm thước đo chính thức và dựa trên dữ liệu độc lập thay cho báo cáo tự đánh giá.
Ông cũng đề xuất luật hóa nguyên tắc an toàn pháp lý, áp dụng cách hiểu có lợi cho doanh nghiệp trong trường hợp quy định đa nghĩa; xây dựng cơ chế xử lý vướng mắc thường trực, bền vững; chuyển trọng tâm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu và quản trị rủi ro, đồng thời phân loại doanh nghiệp theo lịch sử tuân thủ.
Những đề xuất trên cho thấy yêu cầu đổi mới tổ chức thi hành pháp luật không chỉ nằm ở việc tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm mà quan trọng hơn là hình thành một phương thức quản trị thực thi hiện đại, dựa trên dữ liệu, trách nhiệm và kết quả. Khi pháp luật ngày càng dễ hiểu, dễ tiếp cận, dễ thực hiện; cơ quan nhà nước thực thi nghiêm túc, gương mẫu và ý thức văn hóa tuân thủ pháp luật của người dân, doanh nghiệp được nâng cao thì khoảng cách giữa quy định pháp luật và đời sống sẽ từng bước được thu hẹp; thực sự trở thành công cụ kiến tạo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời góp phần hình thành môi trường quản trị minh bạch, thuận lợi và phát triển bền vững.
Thu Hằng