Đừng để đám đông nghĩ thay bạn - Thanh Niên

Chưa bao giờ người trẻ có nhiều cơ hội tiếp cận thông tin, kết nối và thể hiện mình như trong xã hội số hôm nay. Thế nhưng, thế giới số cũng đặt người trẻ trước một nghịch lý: càng nhiều thông tin chưa chắc càng hiểu biết; càng kết nối chưa chắc càng tỉnh táo; càng dễ bày tỏ quan điểm chưa chắc quan...

Thế giới số và tâm lý đám đông

Khi tin thật và tin giả cùng xuất hiện trên một màn hình, khi điều có giá trị và điều xấu độc có thể được trình bày hấp dẫn như nhau, khi một cảm xúc nhất thời có thể được khuếch đại thành phản ứng của hàng nghìn người…, giáo dục người trẻ không thể chỉ dừng ở việc "sử dụng công nghệ" đơn thuần. Để trở thành người biết sống, suy nghĩ, lựa chọn và chịu trách nhiệm, bản lĩnh là chìa khóa có sức mạnh đặc biệt.

Thế giới số đã "dân chủ hóa" cơ hội tiếp cận tri thức theo một cách chưa từng có. Người trẻ có thể chủ động tìm kiếm kiến thức, tiếp cận các nguồn học liệu mở, tham gia những cộng đồng học tập và sáng tạo xuyên biên giới. Nhưng vấn đề không còn là có thông tin hay không, mà là tin thông tin nào, hiểu thông tin ra sao và sử dụng thông tin ấy như thế nào.

Thuật toán có thể đưa đến cho người dùng nhiều hơn những gì họ thích xem, thích nghe và có xu hướng tin. Một thông tin gây sốc, một tiêu đề kích thích tò mò, một video đánh mạnh vào cảm xúc đôi khi lan truyền nhanh hơn nhiều so với một thông tin được kiểm chứng.

Khi lượt xem, lượt thích và lượt chia sẻ vô tình trở thành "bằng chứng" của sự đúng đắn, người trẻ rất dễ đánh đồng điều được nhiều người quan tâm với điều đáng tin; điều được nhiều người nói với điều đúng; điều đang tạo cảm xúc mạnh với điều có giá trị.

Trên mạng xã hội, điều được nhiều người tin chưa chắc đã là sự thật; điều được nhiều người chia sẻ chưa chắc đã đáng để mình làm theo. Bản lĩnh bắt đầu từ việc biết dừng lại để kiểm chứng trước khi hòa mình vào đám đông. Không ít người trẻ hôm nay nhạy về cảm xúc nhưng chưa chắc đã dày về trải nghiệm; nhanh trong tiếp nhận nhưng chưa chắc sâu trong phân tích; mạnh trong phản ứng nhưng nội lực để đứng độc lập trước áp lực số đôi khi còn mỏng.

Đám đông có những quy luật tâm lý riêng đặc thù và phức tạp. Khi đứng trong một tập thể đang cùng hướng về một cảm xúc, cá nhân rất dễ chịu ảnh hưởng của lây lan tâm lý, ám thị, bắt chước, đồng thuận và áp lực nhóm. Không gian mạng làm các cơ chế này diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và khó nhận biết hơn. Một nút chia sẻ chỉ cần vài giây, nhưng hậu quả của một thông tin sai có thể ở lại rất lâu. Công dân số có trách nhiệm không phản ứng bằng tốc độ của cảm xúc mà bằng "độ chín" của suy nghĩ.

Chỉ cần một sự kiện xuất hiện, những bình luận đầu tiên có thể tạo "khung" cho cách những người đến sau nhìn nhận vấn đề. Khi hàng nghìn người cùng giận dữ, cá nhân rất dễ nghĩ rằng mình cũng phải giận dữ. Khi một người bị đám đông lên án, người chưa hiểu đầy đủ sự việc vẫn có thể tham gia chỉ trích vì cảm thấy đang "đúng phía". Đừng vội xem sự đồng thuận của hàng nghìn lượt thích là bằng chứng của sự thật. Trên không gian số, số đông có thể tạo nên sức mạnh, nhưng tư duy phản biện mới giúp mỗi người giữ được quyền làm chủ chính mình.

Vì thế, cần giúp người trẻ nhận ra một nguyên tắc tưởng đơn giản nhưng rất quan trọng: đông người không làm cho một thông tin tự động trở thành sự thật; nhiều cảm xúc không thay thế được chứng cứ; và đứng cùng đám đông không miễn trừ trách nhiệm cá nhân. Trưởng thành trong xã hội số còn là khả năng dám dừng lại khi mọi người đang vội, dám kiểm chứng khi mọi người đang tin và dám không tham gia một phản ứng tập thể khi mình chưa đủ căn cứ.

Bản lĩnh số và trách nhiệm cá nhân

Bản lĩnh số không phải là khả năng tranh luận quyết liệt hay chứng minh mình luôn đúng. Bản lĩnh số trước hết là khả năng làm chủ chính mình trước khi muốn tác động đến người khác. Đó là biết dừng vài phút trước một thông tin gây phẫn nộ; biết tìm nguồn trước khi chia sẻ; biết đọc thêm một góc nhìn khác trước khi kết luận; biết tự hỏi liệu điều mình sắp viết có dựa trên chứng cứ hay chỉ là phản ứng cảm xúc. Bản lĩnh số không phải là không bị tác động bởi đám đông, mà là nhận ra mình đang bị tác động, biết kiểm chứng điều đang nghe thấy và đủ tỉnh táo để không trao quyền quyết định cho cảm xúc tập thể.

Đi cùng bản lĩnh số phải là đạo đức số. Sau mỗi tài khoản vẫn là một con người; sau mỗi bình luận có thể là một cảm xúc bị tổn thương; sau mỗi lần chia sẻ thông tin sai có thể là một hậu quả thật ngoài đời sống. Vì vậy, tự do biểu đạt trong không gian số luôn phải đi cùng trách nhiệm, tôn trọng, trung thực và ý thức về hậu quả. Có lẽ, chúng ta cần được hình thành một "khoảng dừng nhận thức" giữa tiếp nhận và phản ứng. Khoảng dừng ấy có thể chỉ là vài chục giây tự hỏi: Nguồn ở đâu? Có bằng chứng không? Có góc nhìn nào khác? Mình đang phản ứng với dữ kiện hay cảm xúc? Nếu thông tin này sai, việc mình chia sẻ gây hậu quả gì? Bởi trong xã hội số, bản lĩnh không chỉ thể hiện ở việc dám lên tiếng, mà còn ở chỗ biết khi nào cần lên tiếng, lên tiếng về điều gì và chịu trách nhiệm thế nào.

Giáo dục công dân trong xã hội số

Muốn người trẻ trở thành công dân số thông minh, không thể chỉ đặt trách nhiệm lên vai chính người trẻ. Đây phải là quá trình giáo dục đồng bộ giữa nhà trường, gia đình, truyền thông, cộng đồng và các nền tảng số.

Cần xem năng lực thông tin và truyền thông số là một phần của giáo dục công dân trong thời đại mới để giáo dục năng lực thông tin; giáo dục tâm lý đám đông số; rèn tư duy phản biện và khoảng dừng nhận thức; xây dựng đạo đức - trách nhiệm số; kiến tạo hệ sinh thái phối hợp nhà trường - gia đình - truyền thông - nền tảng số.

Nếu người trẻ tuân thủ và thực hiện một nguyên tắc hành động rất rõ: chậm lại trước khi tin - kiểm chứng trước khi chia sẻ - suy nghĩ trước khi phản ứng - tôn trọng trước khi tranh luận - chịu trách nhiệm sau mỗi hành động số, thì bản lĩnh số của công dân số sẽ đủ sức mạnh. Công dân số tích cực không chỉ là người không làm điều xấu trên mạng, mà phải là người chủ động tạo thêm điều tốt.

Xã hội số chắc chắn sẽ còn thay đổi rất nhanh và phức tạp hơn. Công nghệ mới sẽ xuất hiện, các phương thức tạo và lan truyền thông tin sẽ ngày càng tinh vi. Điều có thể làm, và cần làm, là tạo cho người trẻ một bộ lọc đủ tốt trong nhận thức, một điểm tựa đủ vững về giá trị và một nội lực đủ mạnh để tự lựa chọn. Giáo dục công dân trong xã hội số, vì thế, không chỉ nhằm tạo ra những người trẻ sử dụng công nghệ thông minh. Đích đến cao hơn là hình thành những con người biết mình đang tiếp nhận điều gì, hiểu vì sao mình tin, có bản lĩnh để không bị cuốn theo đám đông, có đạo đức để không làm tổn thương người khác và có trách nhiệm với mỗi dấu vết mình để lại trong không gian số.

Khi đó, người trẻ không chỉ là người tham gia thế giới số mà còn có thể góp phần làm cho thế giới ấy trở nên lành mạnh, nhân văn và đáng tin cậy hơn. Trên mạng xã hội, tỉnh táo không phải là đứng ngoài đám đông, mà là ở giữa đám đông vẫn giữ được quyền làm chủ nhận thức, cảm xúc và hành động của chính mình.