Một học sinh lớp 6 đã không trở về nhà sau vụ cháy tại khu học tạm Trường THCS Kim Liên, Hà Nội, ngày 5/11. Thông tin được chính quyền địa phương xác nhận ngày 6/11 khiến người đọc thắt lòng. Đằng sau dòng tin ngắn là một gia đình mất con, những người bạn mất bạn và một chỗ ngồi từ nay bỏ trống.
Nguyên nhân vụ cháy, diễn biến cụ thể và trách nhiệm liên quan phải được cơ quan chức năng điều tra, kết luận. Chúng ta không thể từ nỗi đau mà suy đoán, hay quy lỗi khi chưa đủ sở cứ. Nhưng có một câu hỏi cần đặt ra ngay: Những điều người lớn đã chuẩn bị để bảo vệ trẻ trong tình huống khẩn cấp có thực sự hoạt động khi tiếng chuông báo động vang lên? Câu trả lời phải được tìm bằng việc kiểm tra từng điều kiện an toàn, từng khâu ứng phó, thay vì chỉ nhìn vào một tập hồ sơ báo cáo theo quy trình.
Chúng ta dành nhiều tâm sức dạy con làm đúng một bài toán, viết trọn một bài văn. Khả năng nhận ra nguy hiểm và chọn cách hành động để sống sót cũng cần được dạy nghiêm túc như vậy. Gặp cháy, trẻ phải biết ưu tiên rời khu vực nguy hiểm theo lối thoát an toàn, bỏ lại đồ đạc, không quay vào tìm chiếc cặp hay điện thoại.
Hiện trường vụ cháy tại khu học tạm Trường THCS Kim Liên (Ảnh: Tuấn Phan).
Tuy nhiên, câu “thấy cháy thì chạy ra” cần được hướng dẫn đến nơi đến chốn: Không chen lấn, không lao vào hành lang đã đầy khói; khi đường thoát bị chặn phải biết tìm vị trí an toàn hơn, ngăn khói nếu có thể và phát tín hiệu cầu cứu theo phương án được tập huấn. Một khẩu hiệu dễ nhớ chỉ có giá trị khi đi cùng khả năng nhận biết hoàn cảnh. Dạy trẻ nghe chuông rồi chạy mà không biết chạy về đâu, gặp lối bị chặn thì làm gì, vẫn là để các em đứng trước nguy hiểm với sự chuẩn bị dang dở.
Ngay từ buổi đầu đến lớp, mỗi em cần được làm quen với lối ra, điểm tập kết và người có thể tìm đến khi cần giúp đỡ. Khi chuyển phòng, chuyển ca hoặc chuyển sang địa điểm học tạm, việc hướng dẫn phải được làm lại. Một sơ đồ treo trên tường có thể đúng về mặt kỹ thuật nhưng vẫn xa lạ với đứa trẻ chưa từng đi theo đường thoát ấy. Tập một lần giúp biết đường; ôn luyện giúp nhớ cách hành động.
Bài học ấy cũng đúng ở ao hồ, sông suối. Không biết bơi thì không lao xuống nước cứu người; biết bơi cũng không đồng nghĩa với biết cứu đuối. Người đang hoảng loạn, dòng chảy và điều kiện dưới nước có thể biến người cứu thành nạn nhân tiếp theo.
Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) khuyến cáo người chứng kiến gọi trợ giúp, ưu tiên hỗ trợ từ trên bờ bằng vật nổi hoặc dụng cụ với tới nạn nhân, bảo đảm an toàn cho chính mình; việc xuống nước cứu người cần người có chuyên môn. Điều trẻ cần học là cách giúp đúng trong giới hạn năng lực. Gọi người lớn, báo cứu hộ, ném phao từ vị trí an toàn đều có thể là hành động cứu người.
Tại Nhật Bản, theo chuyên trang của Chính phủ nước này về giáo dục phòng ngừa thiên tai, diễn tập sơ tán được tổ chức trong các hoạt động giáo dục của nhà trường, gắn với việc học cách bảo vệ tính mạng.
Tôi cho rằng cần đưa giáo dục an toàn và kỹ năng sinh tồn thành môn học bắt buộc, với thời lượng thực hành được bảo đảm và yêu cầu năng lực rõ ràng theo từng lứa tuổi.
Trong quá trình xây dựng môn học, những nội dung cần thiết phải được thực hiện bắt buộc ngay trong chương trình hiện có. Không nên đợi hoàn tất việc sắp xếp môn học mới bắt đầu dạy những điều trẻ cần hôm nay. Nội dung cốt lõi gồm thoát hiểm khi cháy, an toàn dưới nước, ứng phó bạo lực và gọi trợ giúp, được ôn luyện qua các năm với mức độ phù hợp.
Môn học này cũng không nên trở thành một cuộc thi lấy điểm cao hoặc trình diễn sự gan dạ. Học sinh chưa thực hiện được thao tác cần được hướng dẫn và tập lại, không bị làm xấu hổ trước lớp. Có em phản ứng chậm, có em khó nghe, khó di chuyển hoặc dễ hoảng sợ; chương trình phải tính đến các em ngay từ đầu. Chuẩn đầu ra cần đủ cụ thể để kiểm tra, đồng thời đủ linh hoạt để bảo vệ từng học sinh.
Đồng thời, mỗi trường cần chuẩn hóa một quy trình sơ tán có thể vận hành cả trong giờ học, giờ nghỉ và lúc giao ca. Phải biết ai chỉ huy, ai thay thế khi người đó vắng mặt, ai hỗ trợ học sinh cần trợ giúp, ai kiểm đếm và ai đón lực lượng cứu nạn.
Chất lượng diễn tập cần được đánh giá bởi người có chuyên môn, có thể huy động lực lượng phòng cháy chữa cháy và cứu nạn theo kế hoạch phù hợp. Không nhất thiết buổi tập nào cũng phải tổ chức quy mô lớn. Những lần ôn luyện ngắn, đúng nội dung và có phản hồi giúp duy trì kỹ năng giữa các cuộc diễn tập toàn trường. Điều cần tránh là tập một kịch bản thuộc lòng đến mức ai cũng biết trước mọi động tác, rồi lấy sự trơn tru ấy làm thước đo duy nhất.
Với nơi tổ chức dạy học, cần kiểm tra thực chất nguồn điện, vật liệu, lối thoát, khả năng báo động và tiếp cận cứu nạn. Chi phí bảo đảm an toàn tại địa điểm học tạm phải được tính ngay trong phương án cải tạo, xây dựng trường. Nếu địa điểm không đủ điều kiện, cơ quan quản lý phải bố trí phương án khác, không để nhu cầu có chỗ học trở thành lý do chấp nhận nguy hiểm.
Đây còn là bài toán phân bổ nguồn lực. Kinh phí an toàn thường khó tạo ra một hình ảnh khánh thành, nhưng giá trị của nó nằm ở những tai nạn được ngăn chặn. Cơ quan quyết định đầu tư phải tính đủ chi phí vận hành, bảo trì và tổ chức học tạm an toàn, thay vì chỉ quan tâm đến công trình chính. Những nguy cơ được phát hiện cần có người chịu trách nhiệm xử lý, nguồn tiền và thời hạn cụ thể; không thể lưu mãi trong biên bản.
Sau vụ cháy, Công điện 72/CĐ-TTg ngày 5/11 của lãnh đạo Chính phủ đã yêu cầu điều tra nguyên nhân, làm rõ trách nhiệm, rà soát điều kiện an toàn và tổ chức hiệu quả việc giáo dục, thực hành kỹ năng phòng cháy cho học sinh, sinh viên.
Công việc tiếp theo cần có kết quả kiểm chứng được tại từng trường, cùng nguồn lực và trách nhiệm khắc phục rõ ràng. Việc công khai kết quả rà soát với phụ huynh cũng cần đi vào nội dung thiết thực: Vấn đề nào đã khắc phục, vấn đề nào còn tồn tại và biện pháp bảo vệ học sinh trong thời gian chờ xử lý.
Minh bạch giúp gia đình cùng giám sát, đồng thời tạo áp lực để cam kết được thực hiện. Niềm tin không thể phục hồi chỉ bằng lời khẳng định rằng mọi thứ đã ổn. Nhà trường cũng cần hỗ trợ tâm lý cho học sinh, giáo viên và đồng hành với gia đình bị nạn.
Phía sau một tai nạn là nỗi đau kéo dài rất lâu sau khi đám cháy được dập tắt. Điều chúng ta có thể làm cho những đứa trẻ là sửa những gì phải sửa, dạy những gì phải dạy và duy trì công việc ấy cả khi sự chú ý của dư luận đã qua đi. Mỗi sáng cha mẹ đưa con đến trường đều gửi theo một niềm tin giản dị: Chiều con sẽ trở về. Bảo vệ niềm tin ấy phải là công việc hằng ngày của người lớn.
Tác giả: Ông Lê Trung Hiếu là Phó Giám đốc Sở Tài chính Hà Nội.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!