Đây là thông điệp được các chuyên gia, đại biểu trong và ngoài nước chia sẻ tại phiên thảo luận Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu, diễn ra sáng 27/10. Chương trình thuộc khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu năm 2026 tại TPHCM.
Nghịch lý dòng vốn ngoại và "vùng trũng" thương mại nội khối
Theo dữ liệu tại diễn đàn, ASEAN có quy mô kinh tế khoảng 4.300 tỷ USD, dân số 700 triệu người, thu hút xấp xỉ 245 tỷ USD vốn FDI vào năm 2025 (tăng 10% so với năm trước). Tuy nhiên, mức độ gắn kết thương mại giữa các nền kinh tế thành viên vẫn còn hạn chế.
Dữ liệu từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế - OECD cho thấy, tỷ trọng giá trị gia tăng nước ngoài trong xuất khẩu của Việt Nam đã tăng từ 33% năm 2010 lên gần 50% vào năm 2022, phản ánh mức độ phụ thuộc đáng kể vào đầu vào nhập khẩu trong quá trình sản xuất hàng xuất khẩu.
Sự phụ thuộc này càng mong manh hơn khi nhìn vào dòng chảy thương mại nội bộ. Ông Sacha Dray, chuyên gia kinh tế thuộc Đơn vị Chính sách Kinh tế Việt Nam của Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại Việt Nam, cho biết thương mại nội khối chỉ chiếm khoảng 22% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của ASEAN, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ khoảng 60% của Liên minh châu Âu (EU).
Nguyên nhân xuất phát từ sự lệch pha cung - cầu do khoảng cách thu nhập giữa nước giàu nhất và nghèo nhất khối khá cao, tạo ra sự lệch pha về nhu cầu tiêu dùng. Bên cạnh đó, dù tham gia sâu vào các lĩnh vực như ô tô tại Thái Lan, lắp ráp tại Việt Nam hay bán dẫn tại Malaysia và Singapore, chuỗi giá trị nội khối mới chỉ chiếm khoảng 1/3 mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
Dẫn chứng từ ngành chế biến gỗ Việt Nam - lĩnh vực xuất khẩu tới 168 thị trường, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), cho rằng các nhà sản xuất đang đối mặt với các biện pháp phòng vệ thương mại của Mỹ.
Ông cảnh báo mô hình gia công OEM thuần túy theo đơn đặt hàng nước ngoài đang làm triệt tiêu tính đổi mới sáng tạo, khiến các doanh nghiệp trong khối cạnh tranh hạ giá khốc liệt. Khi mẫu mã bị sao chép tràn lan, cuộc đua hạ giá thành để tranh giành đơn hàng khiến biên lợi nhuận ròng có thời điểm chỉ còn 1 USD trên mỗi sản phẩm, thậm chí thấp hơn.
Trước thực trạng này, chuyên gia World Bank đề xuất chính phủ các nước cần thúc đẩy đầu tư nội khối "ASEAN sang ASEAN", tận dụng sức lan tỏa của FDI và sớm hài hòa hóa các tiêu chuẩn kỹ thuật để tạo điều kiện công nhận lẫn nhau giữa các nước thành viên.
Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực
Nhìn nhận về giá trị thực chất của dòng vốn FDI, bà Jessica Nguyễn, Tổng Giám đốc ABB Việt Nam, khẳng định: "Nhà xưởng hay máy móc có thể mua sắm và di dời rất nhanh, nhưng năng lực sản xuất và quản trị thì cần nhiều năm tích lũy".
Do đó, thước đo giá trị của dòng vốn ngoại nằm ở việc chuyển giao năng lực lõi qua 3 khía cạnh gồm bí quyết quản trị chất lượng toàn cầu cho người lao động; năng lực giải quyết các bài toán kỹ thuật phức tạp cho kỹ sư bản địa; và việc xác lập niềm tin xuyên suốt chuỗi cung ứng với hơn 1.000 SME Việt Nam dựa trên sự ổn định, an toàn và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Ngoài ra, việc sớm chuyển giao tri thức thực tiễn vào giảng đường đại học chính là chìa khóa để chuẩn bị lực lượng lao động sẵn sàng cho tương lai.
Lãnh đạo ABB nhấn mạnh, mục tiêu tương lai của khu vực không dừng lại ở "Make in ASEAN" (Sản xuất tại ASEAN), mà phải tiến lên nấc thang "Engineered and Innovated in ASEAN" (Được thiết kế và đổi mới sáng tạo tại ASEAN).
Minh chứng cho bước chuyển này, ông Ngô Sỹ Hoài dẫn trường hợp của AA Corporation, một doanh nghiệp Việt Nam bứt phá từ nhà thầu nội thất trong nước sang làm chủ thiết kế, đấu thầu trọn gói các công trình khách sạn siêu sang quốc tế như Park Hyatt tại Caribbean.
Nhìn từ AA, ông Hoài cho rằng bài học cốt lõi là phải chọn đúng phân khúc thị trường ngách cao cấp, lấy thiết kế độc bản dẫn dắt hoạt động kinh doanh thay vì trông chờ vào những hợp đồng gia công số lượng lớn giá rẻ.
“Các nước ASEAN có thế mạnh tài nguyên rừng, cần chuyển từ cạnh tranh đối đầu sang hợp tác để cùng nâng cấp năng lực cạnh tranh. Chuyển đổi sẽ không bắt đầu nếu không hành động, và hành động sẽ không diễn ra nếu chúng ta không thay đổi tư duy. Phải tự tin vào năng lực và trí tuệ của chính mình trước khi đòi hỏi niềm tin từ thị trường toàn cầu", ông Hoài nói.
Ở góc độ ứng dụng công nghệ, ông Youxian Zhu, sáng lập kiêm CEO Black Lake Technologies, dẫn chứng từ thực tế một ngôi chùa Phật giáo tại Trung Quốc đã sử dụng AI thiết kế các sản phẩm lưu niệm độc bản (như tượng sư tử gỗ), sau đó chuyển dữ liệu sản xuất đến các xưởng tại Việt Nam và Trung Quốc.
Kết quả, thay vì làm hàng gia công đại trà với biên lợi nhuận ròng dưới 1 USD/sản phẩm, nhà máy thu về biên lợi nhuận từ 10-20 USD/sản phẩm dù quy mô đơn hàng tối thiểu giảm xuống còn 100 sản phẩm.
Ví dụ này cho thấy, muốn tạo ra lợi nhuận thì các xưởng sản xuất phải nhanh chóng thích ứng với mô hình sản xuất linh hoạt.
Sản xuất linh hoạt và bệ đỡ chính sách
Để hiện thực hóa những bước chuyển từ vi mô, bài toán thể chế và liên kết khu vực được xác định là bệ đỡ quyết định. Bà Phạm Quỳnh Mai, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển Thị trường nước ngoài và Thương mại Đa biên (Bộ Công Thương), nhận định rào cản thương mại lớn nhất hiện nay không còn là thuế quan mà nằm ở các vấn đề "sau đường biên giới", như quy tắc xuất xứ phức tạp, thủ tục hải quan và tiêu chuẩn kỹ thuật chồng chéo.
Đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), lực lượng chiếm hơn 97% nền kinh tế, đại diện Bộ Công Thương đề xuất triển khai Chương trình Phát triển Nhà cung ứng Quốc gia, thành lập Quỹ hỗ trợ nâng cao năng lực cho SME và đổi mới đào tạo nhân lực theo mô hình hợp tác ba bên.
Bà Phạm Quỳnh Mai kiến nghị ASEAN cần sớm phát triển các cụm liên kết công nghiệp xuyên biên giới trong các ngành công nghệ cao then chốt như điện tử, bán dẫn, ô tô và năng lượng sạch. Mô hình này cho phép kết nối các tập đoàn lớn, doanh nghiệp SME, các trường đại học và viện nghiên cứu ở nhiều quốc gia trong cùng một chuỗi giá trị.
Cụm liên kết sẽ tối ưu hóa lợi thế so sánh của từng thành viên: Một nước cung cấp nguyên liệu thô (như Indonesia), một nước chuyên sâu sản xuất linh kiện linh hoạt (như Malaysia), và một nước đảm nhận khâu lắp ráp chế tạo phương tiện (như Thái Lan).
Việc hình thành các cụm công nghiệp xuyên biên giới không chỉ giúp củng cố năng lực cạnh tranh khu vực để tăng năng lực cạnh tranh với các trung tâm sản xuất lớn như Trung Quốc hay Ấn Độ, mà còn tạo cú hích thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao gắn liền với chuyển giao công nghệ.
Quan trọng hơn, đây chính là đòn bẩy thực chất nhất để gia tăng mạnh mẽ thương mại nội khối, kéo các vùng phát triển thấp hơn cùng tham gia vào chuỗi cung ứng bền bỉ và hiệu quả của ASEAN.