Từ không hội đến mở hội, từ lén lút đến công khai
Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Nguyễn Tất Kim Hùng (thủ nhang đền Thanh Sơn Linh Từ) cho biết đã từng có thời kỳ các cụ đồng cứ phải đi các vùng rừng núi xa xôi để cung phụng tiên thánh, hầu tiên thánh. Sau đó, đến năm 2005 đã có văn bản công nhận tín ngưỡng thờ Mẫu thành tín ngưỡng văn hóa của dân tộc. Năm 2013 tín ngưỡng được công nhận là Di sản văn hóa đại diện của quốc gia. Tới năm 2016, khi UNESCO ghi danh tín ngưỡng phi vật thể đại diện, những người theo đạo Mẫu như ông Hùng càng được tạo điều kiện theo tín ngưỡng.
NNƯT Kim Hùng mong muốn các vấn hầu giữ không gian linh thiêng
ẢNH: LINH LƯU
GS Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia, chia sẻ tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt đã "từ chỗ không được mở hội đến mở hội, từ chỗ lén lút đến công khai". Cũng theo GS Bài, trong cả các nghệ nhân được vinh danh, NNƯT và Nghệ nhân nhân dân, thì nghệ nhân gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt chiếm tỷ lệ đông hơn cả.
"Như thế là cơ bản nhận thức của nhà nước và xã hội đã có bước tiến rất lớn rồi", GS Bài nói và cũng cho rằng thời gian tới nhận thức đó sẽ còn tiến hơn nữa. Các nghệ nhân sẽ được hỗ trợ bằng kinh tế để thực hành và truyền dạy. Đó là cả quá trình, từ chỗ tự làm, làm ngấm ngầm đến được công khai, rồi được vinh danh và hỗ trợ tài chính.
Lo thực hành sai không gian, lo cộng đồng xa lánh vì tốn kém
Tuy nhiên, NNƯT Nguyễn Tất Kim Hùng cũng chia sẻ nỗi lo về việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ mà đôi khi có những thanh đồng gọi là "thảm họa của hầu đồng". Ông Hùng nhắc tới việc những vấn hầu quá tốn kém khiến nhiều người ngại ngần, thậm chí sợ khi nhắc đến việc thờ Mẫu.
NNƯT Kim Hùng cũng nói đến việc sân khấu hóa trong khi Công ước của UNESCO nói phải thực hành đúng bối cảnh của di sản. "Bối cảnh của chúng tôi là đền đài điện phủ, chứ không hầu ở trên chùa hay đình làng được, mà phải trước ban thờ Tứ phủ, tiên thánh Tứ phủ. Chứ đưa ra cả hội nghị, đám cưới, đám ma cũng có hầu đồng, đưa ra đường ra chợ, ảnh hưởng đến tín ngưỡng", NNƯT Kim Hùng nói.
Cũng theo ông Hùng, Công ước UNESCO nói đến việc đảm bảo giá trị di sản, tín ngưỡng thờ Mẫu lại có tính thiêng. "Nhiều đơn vị tuồng, chèo, cải lương đưa hình ảnh của chúng tôi lên sân khấu biểu diễn, ảnh hưởng đến giá trị di sản linh thiêng của chúng tôi. Các vị lấy hình ảnh chúng tôi, trang phục hình ảnh, rồi còn nói "Thánh giá hồi cung", thánh giá hồi cung thì trở ra cánh gà sân khấu à? Chúng tôi thánh giá hồi cung là về cung điện của các ngài", NNƯT Kim Hùng nói.
NNƯT Lê Bá Linh trong vấn hầu Chầu đệ nhị thượng ngàn
ẢNH: TL CỦA TS NGUYỄN THỊ THU TRANG
NNƯT Trần Thị Huệ, thủ nhang Phủ Dầy, chia sẻ khi được mời vào hầu tại Hội An, thời kỳ chuẩn bị làm hồ sơ cho tín ngưỡng thờ Mẫu trình UNESCO, bà đã cương quyết không lên sân khấu. Thay vào đó, NNƯT này tìm một ngôi điện tại Quảng Nam, sau đó thiết lập một ban thờ để hầu. Bản thân bà khi đi nước ngoài giới thiệu về tín ngưỡng này đều mang bát hương đi.
"Chúng ta đều hiểu nguyên tắc phải hầu thánh ở những không gian thiêng. Mong các vị hầu đồng ở đây không đưa hầu ra khỏi không gian thiêng, không quay lưng khi hầu thánh, không bái thánh lại thành bái khán giả, cái này không nên", NNƯT Trần Thị Huệ nói.
Về lâu dài, NNƯT Kim Hùng mong các ban ngành liên quan như quản lý nhà nước, viện nghiên cứu tổ chức các lớp tập huấn cho thanh đồng, để họ nhận thức các lễ vừa trang nghiêm vừa tiết kiệm. Theo NNƯT Kim Hùng, các thanh đồng cũng cần giáo dục học trò của mình theo hướng đó, vì thầy sai dẫn đến trò sai, sai nhiều thế hệ.
GS Đặng Văn Bài cho rằng cần lan tỏa ý nghĩa của 36 giá đồng. "Tôi đề nghị trước khi hầu thì có màn hình cho người ta nhìn lời thuyết minh, giảng giải hiểu nghĩa. Đến như tôi mấy chục năm gần di sản còn phải đi hỏi thì cộng đồng làm sao hiểu hết được. Nên tôi muốn các vị tư liệu hóa, số hóa, chuẩn hóa và mỗi một giá đồng ta có một màn hình biên soạn ra", GS Bài nói.
Cũng theo GS Bài, để bảo tồn đạo Mẫu cần chú ý 3 căn cứ trước khi sáng tạo. "Một là căn cứ vào đạo đức của người Việt Nam và tín ngưỡng thờ Mẫu thì hướng tới tri ân, biết ơn những người có công với nước. Thứ hai là thượng tôn pháp luật. Thứ ba, đạo mẫu cùng công nghiệp văn hóa tạo ra dòng tiền để tự đầu tư trở lại để bảo tồn, nhưng cái tôi nhắc là chúng ta đừng lợi dụng kiếm tiền bằng mọi giá, đừng thương mại hóa bằng mọi giá", GS Đặng Văn Bài nói.