Sự tham gia mạnh mẽ của các doanh nghiệp lớn vào lĩnh vực này khiến cuộc cạnh tranh nhân lực càng lúc càng trở nên gay gắt. Có những thời điểm, nhiều doanh nghiệp xây dựng quy mô nhỏ gặp cảnh lao đao, khốn đốn trong tuyển dụng và giữ chân lao động có tay nghề.
Áp lực thiếu hụt nhân lực
Tại buổi Tọa đàm "Hóa giải nguy cơ thiếu hụt nhân lực ngành xây dựng: Cần cái “bắt tay” của "ba nhà”" do Báo Xây dựng tổ chức chiều 22/10, đại diện lãnh đạo các doanh nghiệp xây dựng, cơ sở đào tạo và cơ quan quản lý Nhà nước đều chung nhận định, với yêu cầu về kỹ thuật và công nghệ ngày càng cao, thách thức về nguồn nhân lực không chỉ ở chỗ khan hiếm, thiếu hụt về số lượng, mà còn ở khoảng cách giữa năng lực được đào tạo và yêu cầu thực tế tại công trường.
Chính vì thế, sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước-nhà trường-doanh nghiệp, để hoạt động đào tạo thật sự gắn với nhu cầu của thị trường, nguồn nhân lực được chuẩn bị đúng và trúng yêu cầu thực tiễn đang được đặt ra cấp thiết trong bối cảnh hiện nay.
Ông Lê Hữu Cầu, đại diện Ban Quản lý dự án Thăng Long cho biết, theo tính toán sơ bộ, dự án đường sắt tốc độ cao trên tuyến bắc-nam giai đoạn 2026-2032 có nhu cầu nhân lực phục vụ công tác quản lý dự án ước khoảng 700-900 cán bộ, chưa kể các lực lượng nhân sự khác tham gia triển khai. Đây là nhu cầu rất lớn, đặt ra yêu cầu chuẩn bị nguồn nhân lực từ sớm, cả về số lượng lẫn chất lượng chuyên môn.
Nguồn nhân lực thuộc lĩnh vực xây dựng công trình giao thông bị thiếu hụt đã được cảnh báo từ nhiều năm trước, do sức hút của ngành còn thấp so những ngành khác, cơ cấu đào tạo, chính sách đãi ngộ cũng chưa thật sự hấp dẫn, tạo ra những khoảng trống về nhân lực trong những năm tới. Sự thiếu hụt không chỉ nằm ở đội ngũ kỹ sư, chuyên gia có trình độ, mà còn xảy ra ở cả lực lượng lao động trực tiếp như lái xe, lái máy và công nhân kỹ thuật.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả nhận định: Không chỉ riêng Tập đoàn Đèo Cả, các doanh nghiệp trong ngành xây dựng đều cảm nhận rất rõ áp lực thiếu hụt nhân lực tại các công trường, đặc biệt tình trạng dịch chuyển lao động có tay nghề từ các doanh nghiệp giao thông truyền thống sang những ngành nghề khác hoặc sang các doanh nghiệp mới tham gia lĩnh vực đầu tư, xây dựng hạ tầng.
Điều này khiến áp lực tuyển dụng ngày càng lớn, đặt ra yêu cầu cấp thiết để Đèo Cả chủ động tìm kiếm những giải pháp phát triển nguồn nhân lực bền vững. Tập đoàn xác định phải chủ động chuẩn bị nguồn lực từ sớm, với quan điểm "xây người trước khi xây đường", tức là chuẩn bị nhân sự trước khi triển khai dự án.
Ông Huy cho hay, hiện nay, Tập đoàn Đèo Cả có hơn 10.000 nhân sự làm việc trên khắp cả nước. Theo tính toán, trong vòng 2 năm tới, nhu cầu nhân lực của tập đoàn sẽ tăng khoảng 30% so với hiện tại, tương đương khoảng 3.000 người. Nhu cầu nhân lực tăng cao, doanh nghiệp phải có trách nhiệm trực tiếp trong việc phát triển nguồn nhân lực, thay vì chỉ trông chờ vào thị trường lao động. Nếu chỉ cạnh tranh bằng mức lương để thu hút nhân sự từ doanh nghiệp này sang doanh nghiệp khác, vô hình trung chỉ tạo ra sự dịch chuyển lao động mà chưa thật sự bổ khuyết nguồn nhân lực cho toàn ngành.
Ông Trần Đình Lân, Phó Tổng Giám đốc Công ty Thương mại và xây dựng Trung Chính đánh giá, nhu cầu nhân lực ngành xây dựng, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng giao thông đang tăng đột biến bởi hàng loạt dự án đường bộ, đường sắt, đường sắt tốc độ cao đang được và sắp triển khai. Trong khi đó, nguồn cung nhân lực chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế.
“Từ năm 2025 đến nay, nhu cầu nhân lực của Trung Chính đã tăng gần gấp 3 lần, buộc doanh nghiệp phải liên tục tuyển dụng và chủ động tìm kiếm nguồn lao động, trong đó phối hợp các cơ sở đào tạo, định hướng chuyên ngành và tuyển dụng sinh viên ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Điều quan trọng là phải tạo điều kiện để doanh nghiệp có đủ nguồn lực tài chính, nhà trường có đủ điều kiện đào tạo và người lao động có động lực gắn bó lâu dài với ngành. Chỉ khi những yếu tố này được giải quyết đồng bộ, nguồn nhân lực cho các dự án xây dựng giao thông mới bảo đảm bền vững”, ông Lân nêu quan điểm.
Nhân lực phải đi trước một bước
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) là người có nhiều năm gắn bó trong lĩnh vực xây dựng-giao thông. Từ vai trò quản lý Nhà nước trước đây, đến hoạt động trong hội nghề nghiệp hiện nay, ông từng theo dõi sát sao các công trình lớn của đất nước từ giữa thập kỷ 90 của thế kỷ trước, trực tiếp chứng kiến nhiều công trình trọng điểm quốc gia lần đầu được triển khai tại Việt Nam, cũng như sự trưởng thành và lớn mạnh của ngành giao thông-xây dựng.
Theo Tiến sĩ Trần Chủng, các cơ quan quản lý chưa chủ động trong quy hoạch, dự báo và xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực dài hạn. Có những giai đoạn, ngành cầu đường tại Trường đại học Xây dựng, Trường đại học Giao thông vận tải thậm chí phải tuyển sinh ở mức điểm sàn, trong khi đây là những ngành đòi hỏi tư duy khoa học và năng lực chuyên môn cao để giải quyết các bài toán phức tạp về kết cấu, vật liệu, cơ học…
Môi trường làm việc hiện nay cũng chưa đủ sức thu hút và giữ chân người lao động. Trong bối cảnh các ngành nghề cạnh tranh gay gắt, nếu không cải thiện điều kiện làm việc và chính sách đãi ngộ, ngành xây dựng sẽ khó giữ được người giỏi, người có tay nghề. Bên cạnh đó, cần khơi dậy khát vọng cống hiến và trao truyền tình yêu nghề cho thế hệ trẻ. Nghề xây dựng-giao thông có niềm tự hào rất riêng. Một cây cầu được hoàn thành, một con đường thông xe hay một tuyến hầm xuyên núi đưa vào khai thác, đối với thợ cầu đường, đó là niềm vinh dự, tự hào không có gì đo đếm được.
“Tôi mong mỏi các cơ quan chức năng sớm xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực trên cơ sở dự báo nhu cầu và tính toán khoa học, thay vì chỉ giải quyết tình trạng thiếu hụt khi các dự án đã bước vào giai đoạn triển khai. Cùng với đó, cần có cơ chế, chính sách đãi ngộ phù hợp để thu hút, giữ chân và bảo đảm thu nhập xứng đáng cho đội ngũ người lao động đang ngày đêm tham gia phát triển hạ tầng xây dựng của đất nước”, Tiến sĩ Trần Chủng bày tỏ.
Là cơ sở đào tạo có quy mô hơn 25.000 sinh viên, trong đó hơn 70% chương trình đào tạo thuộc các lĩnh vực phục vụ trực tiếp ngành giao thông vận tải và xây dựng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ giao thông vận tải cho biết, chỉ khi nhà trường và doanh nghiệp cùng chủ động phối hợp từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng chương trình đào tạo đến tổ chức thực hành, thực tập và tuyển dụng, mối liên kết này mới thật sự đi vào chiều sâu, góp phần giải quyết bài toán nhân lực.
“Để phát triển nguồn nhân lực hiệu quả và bền vững, các đơn vị, doanh nghiệp cần xây dựng kịch bản, dự báo nhu cầu nhân lực sát thực theo từng giai đoạn, làm cơ sở định hướng quy mô và ngành nghề đào tạo. Đặc biệt, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ xây dựng chương trình, xác định chuẩn đầu ra đến tổ chức thực hành, thực tập và đánh giá năng lực người học, gắn kết đào tạo với nhu cầu tuyển dụng. Khi đó, nhà trường không chỉ cung cấp nguồn nhân lực mà còn có thể đồng hành cùng doanh nghiệp trong ứng dụng, phát triển công nghệ và đào tạo đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành”, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long đánh giá.
Bà Nguyễn Thị Hồng Nga, Tổng Biên tập Báo Xây dựng khẳng định, làn sóng đầu tư hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn đang mở ra cơ hội phát triển chưa từng có cho ngành xây dựng, đồng thời cũng tạo áp lực rất lớn lên thị trường lao động. Thông qua tọa đàm, đại diện các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nhà trường đã cùng trao đổi, đề xuất cấp có thẩm quyền những cơ chế, chính sách thiết thực để hóa giải thách thức, áp lực này, đưa hoạt động đào tạo nghề thật sự gắn với nhu cầu của thị trường, đáp ứng yêu cầu phát triển các công trình hạ tầng trọng điểm của đất nước.
QUANG HƯNG-XUÂN THUỶ