Giải bài toán nguy cơ thiếu nguồn giảng viên trình độ tiến sĩ - Thanh Niên

Các trường đại học đứng trước yêu cầu nâng tỷ lệ giảng viên có học vị tiến sĩ trong bối cảnh thu hẹp số cơ sở đào tạo nên trong giai đoạn chuyển tiếp sẽ có áp lực về việc cân bằng cung - cầu.

Chuẩn cơ sở giáo dục đại học (ĐH) đặt ra yêu cầu từ năm 2030, tại các cơ sở giáo dục ĐH có đào tạo tiến sĩ, tỷ lệ giảng viên học vị tiến sĩ không thấp hơn 50%; tại các cơ sở không đào tạo tiến sĩ, tỷ lệ này không thấp hơn 30%. Thông tư Quy định về chương trình đào tạo các trình độ của giáo dục ĐH cũng yêu cầu đối với chương trình đào tạo chuyên sâu bậc 7 theo Khung trình độ quốc gia VN (150 tín chỉ trở lên), giảng viên phải có trình độ tiến sĩ, trong đó có giáo sư hoặc phó giáo sư ngành phù hợp. Điều này bắt buộc các trường ĐH phải có chiến lược lâu dài để phát triển đội ngũ.

Tạo nguồn giảng viên từ sinh viên xuất sắc

PGS-TS Nguyễn Hữu Hiếu, Hiệu trưởng Trường ĐH Bách khoa (ĐH Đà Nẵng), cho biết: "Thời gian qua trường thực hiện thu hút, tuyển dụng giảng viên từ bên ngoài nhưng số lượng chưa đạt như mong muốn. Chính vì vậy, trường thực hiện chính sách thu hút sinh viên (SV) xuất sắc của trường, phát hiện ngay trong quá trình đào tạo để tiếp tục bồi dưỡng".

Theo PGS-TS Hiếu, từ năm 2025, 2026, hằng năm trường chọn 100 SV từ năm 3 căn cứ vào điểm đầu vào ĐH, điểm quá trình học với những tiêu chí rõ ràng cùng phẩm chất trong suốt quá trình học. Trường phân công giảng viên để hướng dẫn các em làm nghiên cứu khoa học, các kỹ năng sư phạm. Sản phẩm đầu ra là bài báo khoa học của SV sẽ được đăng trên các tạp chí khoa học quốc tế hoặc sản phẩm về khoa học công nghệ.

Từ 100 SV này, sau khi tốt nghiệp, trường sẽ dựa theo nhu cầu để chọn tiếp và cấp học bổng thạc sĩ. "Trường không chỉ cấp học bổng mà còn xây dựng lộ trình để người học từng bước làm quen với công việc nghiên cứu và giảng dạy. Các em chỉ cần cam kết làm việc với trường 1 năm (giảng viên hoặc nghiên cứu viên). Nếu các em xác định làm việc lâu dài thì trường sẽ liên hệ với đối tác quốc tế là các cơ sở nằm trong top 500 thế giới để gửi các em học nghiên cứu sinh, hoặc đi theo các đề án 89 của Nhà nước hoặc tham gia đề án đào tạo tiến sĩ của ĐH Đà Nẵng", ông Hiếu thông tin.

Năm 2026, Trường ĐH Bách khoa Đà Nẵng có 15 suất học bổng thạc sĩ (bao gồm 100% học phí và sinh hoạt phí 5.920.200 đồng/người/tháng), trong đợt đầu tiên trường đã chọn được 12 SV đáp ứng các tiêu chí.

Trong khi đó, ĐH Kinh tế TP.HCM đã và đang triển khai chương trình "Từ SV xuất sắc trở thành đồng nghiệp xuất sắc tại UEH Mekong" và chương trình "Tìm kiếm và ươm tạo thế hệ giảng viên - nhà quản lý tài năng", song song với tuyển dụng ứng viên có trình độ tiến sĩ từ nguồn bên ngoài.

PGS-TS Bùi Quang Hùng, Giám đốc ĐH Kinh tế TP.HCM, thông tin: "Chúng tôi chọn những SV giỏi, xuất sắc của chính UEH, bồi dưỡng để bổ sung vào đội ngũ giảng viên. Các em được hỗ trợ 100% học phí chương trình thạc sĩ, tiến sĩ trong hoặc ngoài nước, trị giá từ 300 - 400 triệu đồng tùy chương trình. Đến nay cả 2 chương trình đã và đang đào tạo 40 em ở trình độ thạc sĩ và tiến sĩ".

Theo ông Hùng, vì là SV của trường nên có sự am hiểu văn hóa, môi trường, chất lượng…, khi trở thành giảng viên sẽ làm việc thuận lợi và hiệu quả hơn. "UEH xác định nguồn này sẽ tạo ra đội ngũ chủ lực cho UEH trong tương lai và chắc chắn sẽ tiếp tục mở rộng".

Tại Trường ĐH Quốc tế Sài Gòn, thạc sĩ Cao Quảng Tư, Giám đốc Tuyển sinh, cho biết việc xây dựng đội ngũ giảng viên chất lượng cao được xác định là chiến lược dài hạn. Bên cạnh thu hút các nhà khoa học, chuyên gia và giảng viên giàu chuyên môn từ bên ngoài, trường cũng chú trọng phát hiện, bồi dưỡng những nhân tố tiềm năng từ sớm.

"Quá trình này có thể bắt đầu ngay từ khi các em còn là học sinh và được lựa chọn trao học bổng Chủ tịch SIU. Đây là những cá nhân có thành tích nổi bật và tiềm năng phát triển, được trường quan tâm, đồng hành trong suốt quá trình học ĐH. Qua kết quả học tập, nghiên cứu khoa học và sự thể hiện ở từng giai đoạn, trường tiếp tục nhận diện những SV phù hợp để đầu tư theo hướng chuyên sâu hơn", thạc sĩ Tư cho hay.

Tiếp đó, trường có học bổng thạc sĩ tài năng tài trợ 100% học phí toàn chương trình và sinh hoạt phí 15 triệu đồng/tháng dành cho SV viên ưu tú, định hướng tham gia sâu hơn vào nghiên cứu và xây dựng nền tảng để theo đuổi con đường học thuật. Với những cá nhân xuất sắc, trường tiếp tục tạo điều kiện học lên tiến sĩ tại các cơ sở đào tạo uy tín trong hoặc ngoài nước, tùy theo chuyên ngành và nhu cầu của từng lĩnh vực.

"Về lâu dài, trường kỳ vọng cách làm này sẽ góp phần hình thành thế hệ giảng viên vừa vững chuyên môn, có nền tảng nghiên cứu, vừa thấu hiểu văn hóa và triết lý giáo dục của trường", thạc sĩ Tư chia sẻ.

Giải pháp cho ngành hiếm tiến sĩ

GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm, nguyên Chủ tịch Hội đồng chức danh giáo sư Nhà nước ngành công nghệ thông tin, cho rằng tinh gọn mạng lưới đào tạo tiến sĩ là cần thiết để nâng cao chất lượng, nhưng không nên tinh gọn một cách cơ học. Trong khi nhiều ngành truyền thống đã có nguồn tiến sĩ tương đối dồi dào, những ngành mới, ngành chiến lược, liên ngành và nhiều lĩnh vực đang thiếu nghiêm trọng nguồn nhân lực trình độ tiến sĩ như AI, bán dẫn, công nghệ số, nghệ thuật, thiết kế…

Vì thế, GS Kiếm đề xuất đào tạo tiến sĩ nên có 2 tầng. Tầng 1 là các trung tâm chủ lực. Khoảng 50-60 cơ sở được xác định là những nơi có năng lực đào tạo tiến sĩ ổn định, đặc biệt trong các lĩnh vực truyền thống và các lĩnh vực nghiên cứu nền tảng. Tầng 2 là các trung tâm chiến lược, có thể cho phép một số cơ sở khác tham gia đào tạo tiến sĩ theo cơ chế đặc thù, một lĩnh vực chuyên sâu, nếu chứng minh được năng lực, ở các ngành như AI, bán dẫn - robot, lượng tử, an ninh mạng, truyền thông số, công nghiệp sáng tạo…

36,3% giảng viên ĐH có trình độ tiến sĩ

Theo thống kê mới nhất của Bộ GD-ĐT, tính đến năm 2026, cả nước có 95.198 giảng viên ĐH, trong đó 36,3% có trình độ tiến sĩ. Tuy nhiên, có sự chênh lệch lớn giữa các trường khi có trường 70%, trường chỉ hơn 20%.

Đội ngũ tiến sĩ tăng từ 21.170 người năm 2022 lên 29.454 người năm 2026. Tuy nhiên, do quy mô người học cũng tăng mạnh nên số người học trên một giảng viên cơ hữu cũng tăng, từ 24,3 người học/giảng viên năm học 2023-2024 lên 30,1 người học/giảng viên năm 2025-2026.

Thực tế trên đặt ra yêu cầu các trường ĐH phải tiếp tục bổ sung đội ngũ, đặc biệt là giảng viên trình độ tiến sĩ để đáp ứng quy định về chuẩn cơ sở giáo dục ĐH và chương trình đào tạo các trình độ của giáo dục ĐH.

Theo PGS-TS Phan Hồng Hải, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghiệp TP.HCM, nhóm ngành kỹ thuật công nghệ, đặc biệt ở những lĩnh vực đang có nhu cầu nhân lực cao như tự động hóa, điện - điện tử, vi mạch - bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu…, các trường ĐH phải cạnh tranh khá lớn với doanh nghiệp để thu hút nhân lực trình độ cao do thu nhập tại doanh nghiệp vô cùng hấp dẫn.

Lãnh đạo Trường ĐH Công nghiệp TP.HCM cho biết trường đang chủ động chuẩn bị nguồn giảng viên thông qua đào tạo tiến sĩ tại trường, tuyển dụng mới và thu hút chuyên gia. "Quan điểm của chúng tôi là phải chuẩn bị đội ngũ đi trước một bước khi mở hoặc nâng cấp chương trình đào tạo", PGS-TS Phan Hồng Hải cho hay.

Thạc sĩ Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và truyền thông Trường ĐH Công thương TP.HCM, cũng cho biết hiện nay nhiều ngành rất hiếm tiến sĩ như AI, vi mạch bán dẫn, truyền thông, du lịch - khách sạn, nghệ thuật, thiết kế… "Các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ hiện cạnh tranh rất mạnh với doanh nghiệp và viện nghiên cứu về nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, trường đã chủ động đào tạo, bước đầu giải quyết bài toán nguồn tiến sĩ từ bên trong, qua đó giảm áp lực phải tuyển toàn bộ nhân lực trình độ cao từ bên ngoài", thạc sĩ Sơn thông tin.