Phát triển sàn giao dịch hàng hóa vật chất có thể góp phần khắc phục tình trạng này thông qua công khai thông tin cung cầu, tổ chức chào mua, chào bán cạnh tranh và chuẩn hóa các điều kiện giao dịch; đồng thời tạo điều kiện để thương lái, hợp tác xã, doanh nghiệp và nhà phân phối tham gia thị trường trên một nền tảng minh bạch hơn.
Bên cạnh yêu cầu tổ chức lại thị trường hàng hóa vật chất, sự biến động mạnh của giá hàng hóa quốc tế cũng đặt ra nhu cầu phát triển thị trường phái sinh để hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro.
Hệ thống giao dịch hàng hóa hiện đại
Sàn giao dịch hàng hóa là thiết chế tổ chức các giao dịch hàng hóa hoặc hợp đồng dựa trên hàng hóa theo quy tắc chung về thành viên, tiêu chuẩn, hình thành giá, thanh toán, giao nhận và giám sát.
Thiết chế tổ chức sàn giao dịch hàng hóa có thể giảm chi phí tìm kiếm, thương lượng, đo lường chất lượng và thực thi hợp đồng vì sẽ giúp các bên tham gia giao dịch giảm chi phí đánh giá, lựa chọn do sản phẩm khác nhau về phẩm cấp, thời điểm, địa điểm giao nhận và khả năng bảo quản.
Tùy thuộc vào đối tượng và mục đích giao dịch, có thể phân biệt hai loại hình cơ bản là sàn giao dịch hàng hóa vật chất (giao ngay) và sàn giao dịch hàng hóa phái sinh.
Sàn giao dịch hàng hóa vật chất là nơi tổ chức các giao dịch mua bán hàng hóa thực, gắn với việc chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền nhận hàng hóa, thanh toán và giao nhận theo những điều kiện đã thỏa thuận.
Bản chất kinh tế của loại hình này là tổ chức quá trình lưu thông hàng hóa từ người bán đến người mua một cách công khai, có tiêu chuẩn và hiệu quả hơn.
Thông qua việc tập trung các lệnh mua, bán hoặc tổ chức đấu giá cạnh tranh, sàn góp phần phản ánh tương quan cung cầu thực tế, hình thành giá giao dịch đối với từng loại hàng hóa, phẩm cấp và điều kiện giao nhận cụ thể.
Vì vậy, hoạt động của sàn giao dịch hàng hóa vật chất không thể tách rời hệ thống kho bãi, kiểm định chất lượng, logistics, chứng từ hàng hóa và thanh toán.
Hiệu quả của sàn được thể hiện trước hết ở khả năng thúc đẩy lưu thông hàng hóa, giảm chi phí giao dịch, nâng cao tính minh bạch của thị trường, cung cấp thông tin về giá cơ sở của hàng hóa và cải thiện khả năng tiếp cận người mua, người bán.
Trong khi đó, sàn giao dịch hàng hóa phái sinh là nơi tổ chức giao dịch các hợp đồng tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá của hàng hóa cơ sở, chủ yếu là hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn.
Bản chất kinh tế của loại hình này không phải là trực tiếp tổ chức lưu thông hàng hóa vật chất mà là tạo lập thị trường để các chủ thể chuyển giao và phân bổ rủi ro biến động giá.
Chẳng hạn, doanh nghiệp xuất khẩu cà-phê có thể bán hợp đồng tương lai nhằm hạn chế rủi ro khi giá cà-phê giảm, trong khi doanh nghiệp chế biến có thể mua hợp đồng tương lai để phòng ngừa nguy cơ giá nguyên liệu tăng.
Do các giao dịch phái sinh thường được thực hiện thông qua cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ và điều chỉnh vị thế, phần lớn hợp đồng có thể được tất toán trước khi đến hạn mà không phát sinh giao nhận hàng hóa thực.
Vì vậy, hiệu quả của sàn phái sinh được thể hiện chủ yếu ở khả năng tạo thanh khoản, hình thành giá tham chiếu theo kỳ hạn và cung cấp công cụ quản trị rủi ro giá cho các chủ thể tham gia thị trường.
Mặc dù khác nhau về đối tượng giao dịch, phương thức thực hiện hợp đồng và chức năng trực tiếp, hai loại sàn có những đặc điểm chung quan trọng.
Cả hai đều là thiết chế giao dịch có tổ chức, hoạt động dựa trên nguyên tắc chuẩn hóa hợp đồng, công khai thông tin, xác lập giá theo cơ chế thị trường và kiểm soát rủi ro thực hiện nghĩa vụ. Cả hai đều góp phần giảm bất cân xứng thông tin, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và tăng tính minh bạch của thị trường hàng hóa.
Vì vậy, phát triển thị trường giao dịch hàng hóa hiện đại cần quan tâm đồng thời đến cả thị trường hàng hóa vật chất và thị trường hàng hóa phái sinh, bởi hai thị trường thực hiện những chức năng khác nhau nhưng bổ sung cho nhau trong quá trình tổ chức lưu thông, hình thành giá và quản trị rủi ro.
Nếu chỉ chú trọng phát triển sàn phái sinh mà thiếu hệ thống giao dịch hàng hóa vật chất minh bạch, nền kinh tế có thể có thêm công cụ giao dịch và phòng ngừa rủi ro giá nhưng chưa giải quyết được những hạn chế trong thu mua, tiêu chuẩn hóa, giao nhận và tiêu thụ hàng hóa thực.
Ngược lại, nếu chỉ phát triển sàn giao ngay mà thiếu khả năng tiếp cận các công cụ phái sinh, doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với rủi ro biến động giá, đặc biệt trong các ngành hàng có mức độ hội nhập quốc tế cao.
Thị trường vật chất chưa được tổ chức hiệu quả
Thời gian qua, các Nghị quyết mang tính bước ngoặt của Trung ương đã đặt ra những định hướng rất quan trọng về hoàn thiện thể chế: Nghị quyết số 57-NQ/TW về khoa học công nghệ và chuyển đổi số, Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng pháp luật, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, và Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân. Các chủ trương lớn này đòi hỏi phải sớm được thể chế hóa bằng một khung pháp lý đồng bộ cho thị trường giao dịch hàng hóa.
Bởi trên thực tế, mặc dù một số mặt hàng mà Việt Nam có thế mạnh đã đạt được những con số ấn tượng và cho thấy Việt Nam đã hình thành nguồn hàng và nhu cầu thương mại đủ lớn để phát triển các thị trường giao dịch có tổ chức: xuất khẩu cà-phê đạt khoảng 1,45 triệu tấn, trị giá 6,57 tỷ USD – đứng thứ 2 thế giới, xuất khẩu hạt điều đạt hơn 542.000 tấn, trị giá 3,84 tỷ USD; hồ tiêu đạt khoảng 216.000 tấn, kim ngạch trên 1,2 tỷ USD – đều đứng đầu thế giới (Thống kê từ Cục Hải quan đến hết tháng 9/2026).
Tuy nhiên, quy mô sản xuất và xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với việc thị trường hàng hóa được tổ chức hiệu quả, nhất là về khả năng tiếp cận thông tin, hình thành giá cạnh tranh và phân bổ lợi ích giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng.
Một bất cập nổi bật của thị trường hàng hóa Việt Nam hiện nay là phương thức giao dịch còn phân tán, thiếu những đầu mối giao dịch tập trung, minh bạch và có khả năng kết nối rộng rãi người mua với người bán.
Đối với nhiều loại nông sản, người sản xuất chủ yếu bán hàng thông qua thương lái, đại lý thu mua hoặc một số doanh nghiệp quen thuộc, trong khi thiếu thông tin đầy đủ về nhu cầu, giá mua và điều kiện giao dịch tại những thị trường khác nhau.
Vì không biết có thể bán cho ai, ở đâu và vào thời điểm nào có lợi nhất, người sản xuất thường ở vị thế thương lượng bất lợi, nhất là khi hàng hóa đến kỳ thu hoạch, khó bảo quản hoặc cần bán nhanh để thu hồi vốn.
Trong một số trường hợp, thương lái đến tận vườn thu mua và có thể lợi dụng sự thiếu thông tin, hạn chế về khả năng vận chuyển, bảo quản của người sản xuất để trả giá thấp. Đây không chỉ là vấn đề của từng giao dịch mà còn phản ánh tình trạng bất cân xứng thông tin và hạn chế cạnh tranh trong tổ chức thị trường.
Tình trạng tương tự cũng xuất hiện ở khâu phân phối. Nhiều cửa hàng bán lẻ, cơ sở kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc vào một số nhà cung cấp truyền thống, thiếu điều kiện tiếp cận và so sánh đồng thời nhiều nguồn hàng về giá cả, chất lượng, thời gian và chi phí giao nhận.
Sự hạn chế về lựa chọn nhà cung cấp có thể làm tăng chi phí đầu vào, giảm khả năng thương lượng và ảnh hưởng đến giá bán cho người tiêu dùng.
Như vậy, việc thiếu hệ thống giao dịch tập trung không chỉ gây bất lợi cho người sản xuất mà còn hạn chế khả năng lựa chọn, cạnh tranh và tối ưu hóa chi phí của cả người mua.
Phát triển sàn giao dịch hàng hóa vật chất có thể góp phần khắc phục tình trạng này thông qua công khai thông tin cung cầu, tổ chức chào mua, chào bán cạnh tranh và chuẩn hóa các điều kiện giao dịch; đồng thời tạo điều kiện để thương lái, hợp tác xã, doanh nghiệp và nhà phân phối tham gia thị trường trên một nền tảng minh bạch hơn.
Thị trường phái sinh mảnh ghép không thể thiếu
Bên cạnh yêu cầu tổ chức lại thị trường hàng hóa vật chất, sự biến động mạnh của giá hàng hóa quốc tế cũng đặt ra nhu cầu phát triển thị trường phái sinh để hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro.
Việt Nam đã có những tiền đề nhất định: năm 2025, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, với tổng giá trị giao dịch trên 1,9 triệu tỷ đồng; giá trị giao dịch bình quân đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/phiên.
Tuy nhiên, theo số liệu do Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) công bố, tài khoản cá nhân chiếm khoảng 99,5%, trong khi tài khoản tổ chức và doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 0,5%.
Mặc dù tỷ trọng tài khoản không phản ánh trực tiếp tỷ trọng giao dịch phòng ngừa rủi ro, cơ cấu này đặt ra yêu cầu tăng cường sự tham gia của các doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu.
Đáng chú ý, Bộ Công thương cũng nhận định mức độ gắn kết giữa thị trường phái sinh với hoạt động giao dịch hàng hóa vật chất trong nước còn hạn chế.
Việt Nam hiện đã có những điều kiện thuận lợi để phát triển hệ thống sàn giao dịch hàng hóa, bao gồm quy mô sản xuất và thương mại lớn, mạng lưới doanh nghiệp, ngân hàng, logistics, hạ tầng công nghệ số và kinh nghiệm tổ chức giao dịch phái sinh.
Ngày 6/4/2026, Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai thí điểm giao dịch tập trung thịt heo mảnh qua sàn giao dịch với mô hình tận dụng hạ tầng công nghệ, cơ sở pháp lý và hệ thống giao dịch sẵn có của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, 100% sản phẩm là hàng có truy xuất nguồn gốc.
Cho đến hết tháng 9/2026, khối lượng giao dịch qua sàn đã đạt 25.000 mảnh và Thành phố đang nghiên cứu mở rộng sang thịt gia cầm, trứng.
Tuy nhiên, các điều kiện bảo đảm cho giao dịch hàng hóa vật chất tập trung như tiêu chuẩn chất lượng, kho hàng, kiểm định độc lập, chứng từ hàng hóa, thanh toán và dữ liệu giá vẫn chưa được kết nối đồng bộ.
Kinh nghiệm từ những mô hình giao dịch tập trung đã triển khai cho thấy việc thành lập sàn và đầu tư công nghệ chưa đủ để hình thành thị trường hiệu quả nếu thiếu nguồn hàng, người mua, người bán và cơ chế bảo đảm giao dịch thực chất.
Đáng chú ý, nếu dự thảo Luật mới bãi bỏ các quy định từ Điều 63 đến Điều 73 Luật Thương mại 2005 nhưng không quy định phạm vi điều chỉnh về thị trường giao ngay tập trung sẽ tạo ra khoảng trống pháp lý nguy hiểm, thiếu cơ sở pháp lý để tổ chức và giám sát hoạt động giao ngay qua Sở Giao dịch hàng hóa.
Phát triển đồng bộ sàn giao dịch hàng hóa vật chất và sàn giao dịch hàng hóa phái sinh vì vậy là một yêu cầu quan trọng đối với quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường ở Việt Nam.
Sàn giao dịch vật chất góp phần mở rộng khả năng lựa chọn đối tác, tăng cạnh tranh trong mua bán, minh bạch hóa giá cả và giảm chi phí lưu thông; trong khi sàn phái sinh hỗ trợ phòng ngừa rủi ro biến động giá và ổn định hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Sự kết hợp giữa hai loại thị trường có thể góp phần nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, tăng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, cải thiện vị thế thương lượng của người sản xuất và thúc đẩy hội nhập thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, những lợi ích này chỉ trở thành hiện thực khi sàn có đủ thanh khoản, vận hành minh bạch, chi phí hợp lý và gắn chặt với nhu cầu của nền kinh tế thực.
Vì vậy, mục tiêu không phải là thành lập nhiều sàn giao dịch mà là xây dựng một hệ thống thị trường hàng hóa có tổ chức, cạnh tranh và hiệu quả, phục vụ trực tiếp cho sự phát triển kinh tế Việt Nam.
GS, TS Hoàng Văn Cường
Nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam