Giải mã tâm lý: Vì sao phim 'dễ lấy nước mắt' khán giả hơn đời thực? - Thanh Niên

Giới tâm lý học lý giải hoạt động của não bộ khiến mỗi người chúng ta thường bật khóc khi xem một bộ phim nhưng lại nén nước mắt nếu gặp phải tình huống tương tự ngoài đời thực.

Dù biết rõ các nhân vật trong sách hay phim chỉ là hư cấu, việc chia tay họ đôi khi vẫn mang lại nỗi buồn rất thật do cơ chế gắn kết và xử lý cảm xúc đặc biệt của não bộ.

Cảm giác mất mát dù chỉ là hư cấu

Theo The Times of India ngày 7.11, giới nghiên cứu dùng thuật ngữ "mối quan hệ cận xã hội" (parasocial relationship) để mô tả kết nối cảm xúc một chiều mà khán giả phát triển với nhân vật hư cấu. Dù nhân vật không thể trò chuyện hay đáp lại tình cảm như bạn bè ngoài đời, cảm giác thân thuộc và sự yêu mến mà người xem dành cho họ vẫn hoàn toàn chân thật.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 trên tạp chí Journal of Social and Personal Relationships của nhóm chuyên gia tại Đại học York (Canada) chỉ ra rằng thế giới hư cấu mang lại cảm giác gần gũi, an toàn vì người xem không phải sợ bị từ chối hay vướng vào mâu thuẫn như ngoài đời thực. Theo thời gian, nhân vật trở nên thân quen như người nhà, khiến khán giả luôn dõi theo, lo lắng cho từng quyết định và đồng cảm với cảm xúc của nhân vật.

Năm 2024, nhà tâm lý học Adam Gerace tại Đại học Central Queensland (Úc) đã khảo sát gần 1.300 khán giả sau khi loạt phim truyền hình dài tập "Neighbours" của Úc kết thúc vào năm 2022. Nhiều người thừa nhận họ rơi vào trạng thái buồn bã, hụt hẫng và khó chấp nhận sự thật rằng bộ phim đã khép lại.

Cảm giác mất mát này xuất hiện bởi khán giả không chỉ dừng theo dõi một cốt truyện, mà còn phải nói lời chia tay với những nhân vật và bối cảnh quen thuộc từng đồng hành cùng họ suốt nhiều năm. Phản ứng này càng mạnh mẽ ở những người xem phim để trải nghiệm các lối sống khác nhau thay vì chỉ để giết thời gian.

Muốn xuyên không về thời cung đấu? 'Hollywood Trung Quốc' chào đón

Chuyện "thực tại phũ phàng"

Cũng liên quan việc mỗi người chúng ta đôi khi có cảm xúc mãnh liệt với nhân vật hư cấu, trang Bolde hồi tháng 8 dẫn các phân tích tâm lý học lý giải hiện tượng nhiều người hiếm khi khóc trước khó khăn của bản thân, nhưng lại bật khóc nức nở khi xem phim.

Khi một biến cố lớn ập đến trong đời thực, chẳng hạn như mất đi người thân hay thú cưng gắn bó lâu năm, con người thường phải gồng mình lo xử lý hàng loạt công việc trước mắt. Lúc này, não bộ tự động bật chế độ "ứng phó khẩn cấp", đẩy nồng độ hormone gây căng thẳng (cortisol) lên cao và tạm khóa các cảm xúc đau buồn lại để giúp chúng ta đủ tỉnh táo vượt qua khó khăn.

Vấn đề là những biến cố hay nỗi đau ngoài đời thực thường kéo dài và không biết khi nào kết thúc như một bộ phim hay cuốn sách. Giáo sư tâm lý học Arie Kruglanski tại Đại học Maryland (Mỹ) giải thích rằng não bộ luôn cảm thấy bất an trước những tình huống dở dang chưa có lối thoát. Do đó, não bộ thường có xu hướng gửi tín hiệu để con người nén chặt nỗi buồn cho đến khi giải quyết xong các vấn đề thực tế.

Ngược lại, phim ảnh mang đến một không gian an toàn để "xả" cảm xúc. Nhà thần kinh học Paul Zak tại Đại học Claremont Graduate (Mỹ) phát hiện khi xem một bộ phim xúc động, não bộ sẽ tiết ra oxytocin - loại hormone tự nhiên tạo cảm giác tin cậy, gần gũi. Thí nghiệm của ông cho thấy những người xem đoạn video cảm động có lượng oxytocin tăng tới 47%, giúp họ dễ dàng mở lòng và đồng cảm hơn.

Hơn nữa, mỗi bộ phim hay sách đều có thời lượng cố định với mở đầu, cao trào và một cái kết rõ ràng. Ngay từ khi bắt đầu, não bộ đã ngầm hiểu rằng không ai thực sự gặp nguy hiểm và mọi bi kịch, chẳng hạn trên phim, sẽ khép lại khi kết thúc. Chính sự đảm bảo an toàn này giúp tâm trí gỡ bỏ rào cản phòng vệ. Khi đó, những câu chuyện trong phim hay sách có thể khiến chúng ta khóc, đơn giản là sự bộc lộ những cảm xúc bị kìm nén ngoài đời thực.