Tình trạng thất thoát diễn ra tại nhiều ngành hàng làm suy giảm giá trị và lãng phí nguồn lực đầu tư sản xuất. Do đó, từng ngành cần có nhóm giải pháp đồng bộ từ khâu sản xuất, thu hoạch đến chế biến và vận chuyển.
“Điểm nóng" thất thoát
Theo ông Vũ Huy Phúc, Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường, nhóm hàng gạo, rau quả, cá nước ngọt, thịt là những “điểm nóng” thất thoát lớn nhất. Kết quả khảo sát chuỗi giá trị từng mặt hàng cho thấy các mức tổn thất không nhỏ, như chuỗi tôm được ghi nhận ở mức 8,8%, vải thiều 13,6%, cà-phê 9,2%, lúa gạo 13,9%,... Với rau quả, thời gian thu hoạch, sơ chế, điều kiện đóng gói và vận chuyển ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ hư hỏng.
Mặt khác, một số sản phẩm có thời gian bảo quản ngắn trong khi cơ sở sơ chế, kho mát và phương tiện vận chuyển lạnh chưa đáp ứng yêu cầu, nhất là vào thời điểm thu hoạch rộ khiến tỷ lệ thất thoát ở mức cao. Với ngành hàng lúa gạo, tổn thất xuất hiện qua nhiều công đoạn, từ thu hoạch, vận chuyển, phơi sấy đến xay xát và lưu kho. Các yếu tố như thời tiết bất lợi, thu hoạch không đúng độ chín, độ ẩm hạt chưa phù hợp, thiết bị sấy và xay xát hạn chế hoặc điều kiện bảo quản không bảo đảm đều có thể làm giảm tỷ lệ thu hồi và chất lượng gạo.
Trong khi đó, rơm rạ và trấu phát sinh với khối lượng lớn nhưng hầu hết chưa được thu gom, xử lý và sử dụng hiệu quả. Cụ thể, sản xuất lúa khu vực Đồng bằng sông Cửu Long tạo ra hơn 24 triệu tấn rơm rạ/năm trong khi chỉ có khoảng 30% được thu gom cho các mục đích sản xuất; trấu chiếm khoảng 20-22% khối lượng lúa xay xát và cũng là nguồn phụ phẩm có giá trị nhưng phần lớn chưa được tận dụng. Cùng rau quả và lúa gạo, thủy sản cũng chịu tác động đáng kể từ những hạn chế trong bảo quản sau khai thác.
Ông Lê Anh Tùng, Viện Khoa học thủy sản Việt Nam cho biết: Qua khảo sát 79 tàu cá và ngư dân khai thác cá ngừ quy mô nhỏ đã ghi nhận thiệt hại tài chính trung bình khoảng 59,6 triệu đồng/chuyến, do cá bị giảm chất lượng, giảm giá. Các nguyên nhân phổ biến gồm cá bị va đập, trầy xước; nhiệt độ bảo quản chưa phù hợp; thiếu đá; cá bị xếp quá chặt trong hầm và thời gian xử lý sau thu hoạch kéo dài.
Ở khâu thương lái và trung gian, tỷ lệ thất thoát trung bình đối với cá ngừ ở mức 5,02%. Bên cạnh đó, thời gian chờ dỡ hàng tại cảng, thiếu cơ sở bảo quản lạnh, đá tan trong quá trình vận chuyển và sự phối hợp chưa tốt giữa tàu cá, thương lái với cơ sở chế biến cũng làm tăng nguy cơ suy giảm chất lượng cá. Điều này dẫn đến khoảng 25% số cá ngừ tươi không được xếp vào loại đạt chất lượng xuất khẩu; phần còn lại thường bị hạ cấp.
Cải thiện chuỗi sản xuất và khung chính sách
Nghiên cứu của Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường cho thấy, đối với lúa gạo, khi giảm một nửa tổn thất hiện tại có thể bảo toàn khoảng 1,96-2,67 triệu đồng/ha/vụ. Mặt khác, các phụ phẩm lúa gạo còn mang lại cơ hội kinh tế tuần hoàn đáng kể. Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Nông nghiệp Tân Bình (Đồng Tháp) Tạ Văn Bông chia sẻ: Hợp tác xã đang tận dụng rơm rạ sau thu hoạch sản xuất giá thể hữu cơ, phân hữu cơ chất lượng cao. Giai đoạn 2024-2025, sản lượng giá thể, phân hữu cơ của hợp tác xã đạt 72,5 tấn; năm 2026 dự kiến đạt 200 tấn.
Bên cạnh các giải pháp theo ngành hàng, việc hoàn thiện khung chính sách liên quan giảm thất thoát là điều kiện quan trọng để những cách làm này được triển khai đồng bộ và nhân rộng. Trưởng Ban Thị trường và ngành hàng (Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường) Trần Thị Thanh Nhàn cho rằng, cần xây dựng hệ thống dữ liệu, đo lường và giám sát ở cấp quốc gia để có cơ sở theo dõi thực trạng thất thoát; tăng cường phối hợp hiệu quả giữa các bộ, ngành liên quan để ban hành chính sách giảm thiểu tổn thất, thiết kế công cụ tài chính hay công nghệ sau thu hoạch, bảo quản...
Ngoài ra, việc phát huy vai trò của chính quyền địa phương và thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân là những yêu cầu cần được chú trọng để nâng cao hiệu quả quản lý thất thoát.
Theo Vụ trưởng Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, nhằm giảm thất thoát trong lĩnh vực nông nghiệp, thời gian tới, Bộ sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách thúc đẩy nông nghiệp công nghệ cao, nâng tỷ lệ cơ giới hóa, chế biến sâu; thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo hướng xanh, sinh thái, tuần hoàn; phát triển hệ thống logistics nông nghiệp, nâng cao năng lực lưu thông hàng hóa; đồng thời ứng dụng khoa học-công nghệ xử lý hiệu quả phụ phẩm. Đây cũng là cơ sở để nâng cao hiệu quả kinh tế, giảm lãng phí tài nguyên và tăng sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường.
TIẾN ANH