Trong cái lạnh âm 48 độ C của mùa đông ở Tomsk, Siberia (Nga), Hoàng Tiến An (SN 2001), giáo viên vật lý người Việt, chợt thấy nghẹn lòng vì nhớ nhà. Sau nhiều đêm suy nghĩ, chàng trai quyết định trở về Việt Nam...
Cơ hội đứng trên bục giảng, dạy học cho hàng nghìn học sinh Nga
Hoàng Tiến An là cựu học sinh chuyên Tin, Trường THPT chuyên Trần Phú (Hải Phòng). Năm 2019, anh đoạt giải tại một kỳ thi Olympic Vật lý, qua đó có cơ hội nhận học bổng theo Hiệp định giữa Chính phủ Việt Nam và Nga.
Để đủ điều kiện, An đồng thời phải trúng tuyển một trường đại học ở Việt Nam với cùng chuyên ngành đăng ký. Anh chọn ngành Sư phạm Vật lý, Đại học Sư phạm Hà Nội và trở thành thủ khoa kỳ thi tuyển chọn vào lớp chất lượng cao.
Từ kết quả này, chàng trai Hải Phòng sang Nga, trở thành sinh viên khoa Vật lý, Đại học Tổng hợp Quốc gia Tomsk (TSU) theo diện học bổng toàn phần, kèm hỗ trợ sinh hoạt phí từ Chính phủ Việt Nam.
Ngay từ năm thứ 3, An bắt đầu làm việc tại Văn phòng Vật lý của TSU.
Từ việc chuẩn bị dụng cụ cho các tiết thí nghiệm biểu diễn, anh dần trở thành trợ giảng, trực tiếp hướng dẫn thực hành, giải bài tập cho sinh viên. Song song đó, An còn tham gia nghiên cứu cùng thầy hướng dẫn và phát triển tài liệu phục vụ các kỳ thi Olympic Vật lý toàn Nga.
Sau 4 năm, An tốt nghiệp với GPA 4,51/5.0, tất cả các môn chuyên ngành đều đạt điểm tuyệt đối 5.0. Thành tích này giúp anh tiếp tục nhận học bổng của Chính phủ Nga để học thạc sỹ và có cơ hội giảng dạy sâu hơn tại TSU.
Chàng trai người Việt được chọn làm giảng viên đứng lớp Vật lý đại cương, hướng dẫn thực hành cho sinh viên khoa Vật lý và khoa Công nghệ tiên tiến.
Lúc ấy, chàng trai vừa mừng, vừa lo. Tiếng Nga không phải tiếng mẹ đẻ nên có lúc anh nói chưa trôi chảy, mắc lỗi ngữ pháp hoặc lúng túng khi diễn đạt những vấn đề chuyên môn phức tạp.
May mắn, sinh viên vẫn kiên nhẫn, chủ động phối hợp để hiểu nội dung anh truyền đạt. Nhờ vậy, những hạn chế của An dần được cải thiện qua thời gian đứng lớp.
Quan trọng hơn, những giờ đứng lớp bắt đầu thay đổi cách anh nhìn về nghề giáo.
“Trước đây, tôi nghĩ người thầy chủ yếu là người truyền đạt kiến thức mình đã có. Nhưng càng dạy, tôi càng nhận ra mình cũng phải liên tục học hỏi. Sẽ luôn có những câu hỏi mà tại một thời điểm nào đó, bản thân người dạy chưa thể có ngay câu trả lời”, An chia sẻ.
Nhận thức ấy rõ hơn khi An tham gia dạy Vật lý cho học sinh tại Trường Toán học và Vật lý trực thuộc TSU, giúp các em chuẩn bị cho kỳ thi EGE và trực tiếp huấn luyện đội tuyển Olympic Vật lý. Cùng thầy hướng dẫn, anh còn phát triển chương trình dành cho học sinh dự thi học sinh giỏi Vật lý toàn Nga tại Trung tâm Phát triển Nhân tài Khu vực Tomsk “Pulsar”.
Tiếp xúc với những học sinh có năng khiếu ở Nga, An nhận ra các em thường không vội tìm công thức để ra đáp án mà đi sâu vào bản chất: “Vì sao hiện tượng xảy ra? Vì sao định luật đúng? Nếu điều kiện thay đổi thì chuyện gì sẽ xảy ra?”.
Trong khi đó, học sinh Việt Nam có thế mạnh về tính toán, tốc độ xử lý và khả năng tối ưu lời giải dưới áp lực thi cử. Sự khác biệt khiến An bắt đầu suy nghĩ: “Liệu có thể kết hợp hai thế mạnh ấy, vừa rèn khả năng giải quyết vấn đề, vừa tạo cho người học thói quen đặt câu hỏi và khám phá bản chất?”.
Từ câu hỏi đó, An đặc biệt chú ý đến vai trò của thực nghiệm. Anh nhận ra một tiết thí nghiệm không nên chỉ là làm theo hướng dẫn, ghi kết quả rồi hoàn thành bài tập. Nếu được đặt đúng vị trí, thí nghiệm có thể trở thành điểm khởi đầu để học sinh quan sát, đặt câu hỏi và tự tìm lời giải.
“Học sinh cần được tự tay tiếp xúc với thí nghiệm khoa học từ sớm, được khám phá các quy luật tự nhiên thay vì chỉ chịu áp lực thành tích từ những kỳ thi. Khi nhận ra điều đó, tôi bắt đầu nghĩ nếu có thể đưa cách tiếp cận này vào việc giảng dạy cho học sinh Việt Nam thì sẽ có ích cho các em”, An nói.
Sau 7 năm học tập, nghiên cứu và giảng dạy tại Nga, An tích lũy nền tảng chuyên môn về Vật lý đại cương và thực nghiệm, cùng kinh nghiệm về thí nghiệm biểu diễn, giáo dục STEM và bồi dưỡng học sinh giỏi.
Càng học được nhiều, An càng nghĩ đến việc làm thế nào để những kiến thức ấy có thể hữu ích khi trở về quê nhà. Ý định ban đầu chỉ là một mong muốn mơ hồ, dần trở thành lựa chọn rõ ràng.
Đến khi An tốt nghiệp thạc sĩ với GPA 5.0, cơ hội học tiến sĩ tại TSU rộng mở. Nhiều giáo sư sẵn sàng viết thư giới thiệu, trong khi An đã có môi trường nghiên cứu quen thuộc, những người thầy gắn bó và nhiều cơ hội phát triển.
Nhưng anh vẫn quyết định trở về Việt Nam tìm cơ hội mới, cống hiến những điều mình đã học cho quê nhà. Điều anh muốn mang về và thực hành tại Việt Nam là tinh thần coi trọng thực nghiệm và cách khuyến khích người học tự khám phá.
Trước mắt, An hướng tới xây dựng các trung tâm trải nghiệm thí nghiệm cho học sinh, hỗ trợ trường phổ thông khai thác hiệu quả những thiết bị sẵn có. Về lâu dài, anh muốn hỗ trợ các trường đại học tận dụng đầy đủ tính năng của hệ thống thiết bị thí nghiệm, không chỉ để hoàn thành những tiết thực hành bắt buộc mà còn giúp người học hiểu sâu hơn về các hiện tượng khoa học.
Quyết định trở về khiến các giáo sư tại TSU bất ngờ. Sau khi nghe An chia sẻ, các thầy đồng cảm và ủng hộ. Ngày anh rời Nga, thầy chủ nhiệm Pavel Nazarov còn ra sân bay tiễn người học trò Việt Nam. Sau khi An về nước, các thầy vẫn thường xuyên hỏi thăm cuộc sống của anh.
Một mình sang Nga năm 18 tuổi
Năm 18 tuổi, Hoàng Tiến An rời Hải Phòng, một mình đặt chân đến Tomsk, thành phố nằm giữa vùng Siberia giá lạnh của nước Nga. Hành trang của chàng trai vừa tốt nghiệp THPT khi ấy là một suất học bổng, niềm yêu thích Vật lý và hình dung còn khá mơ hồ về những năm tháng phía trước.
Để chuẩn bị cho chương trình đại học, An dành một năm học tiếng Nga. Từ những chữ cái Cyrillic đầu tiên đến việc làm quen với cuộc sống nơi đất khách, mọi thứ đều mới mẻ. Khắc nghiệt hơn, những mùa đông ở Tomsk có thể kéo dài 6 tháng, nhiệt độ có lúc xuống âm 48 độ C.
An vẫn nhớ mùa đông đầu tiên. Một lần đi ngoài đường khi nhiệt độ khoảng âm 35 độ C, anh phải dùng điện thoại tìm đường vì chưa quen thành phố. Giữa lúc tuyết phủ trắng, điện thoại bất ngờ tắt nguồn dù pin còn 90%.
Không bản đồ, không biết mình đang ở đâu, chàng trai 18 tuổi hoang mang đến mức tự hỏi: “Tại sao lại là nước Nga? Liệu mình có thể sống được với thời tiết như thế này?”.
May mắn, An nhìn thấy một cửa hàng sáng đèn bên đường. Anh vội bước vào sưởi ấm. Khi nhiệt độ cơ thể trở lại bình thường, chiếc điện thoại cũng khởi động. Với An, ánh đèn ấy giống như một tia hy vọng, giúp anh bình tĩnh và tiếp tục hành trình.
Những mùa đông sau đó, cái lạnh không còn là nỗi sợ. Rào cản ngôn ngữ cũng dần được chinh phục. Nhờ nỗ lực học tiếng Nga cùng sự giúp đỡ của thầy cô, bạn bè, An từng bước hòa nhập với cuộc sống mới.
Từ một chàng trai từng hoài nghi về quyết định sang Nga, An dần tìm thấy ở Tomsk cảm giác được đón nhận và xem nơi đây như mái ấm thứ hai. Những trải nghiệm ấy không chỉ giúp anh trưởng thành mà còn để lại khao khát trở về Việt Nam và mang những điều đã học được ở Nga để cống hiến cho quê hương.
Ảnh: TSU, NVCC