Hà Nội lên kế hoạch xây mới, cải tạo, sửa chữa hơn 200 ngôi chợ trong 5 năm tới. Nhưng khi thói quen mua sắm đã đổi khác, sức sống của một khu chợ có lẽ không chỉ nằm ở tòa nhà mới mà ở chỗ người ta còn lý do gì để bước vào.
Tôi sinh ra và lớn lên cạnh chợ Hàng Da. Thuở nhỏ theo bố mẹ đi chợ, tôi quen mặt gần hết các cô, các bác bán hàng ở đó, từ hàng thịt, hàng rau đến hàng khô, quần áo. Mỗi người một quầy, và ai cũng có những khách quen của riêng mình.
Tôi lớn lên, còn những người bán hàng năm nào thì già đi. Chợ qua vài lần đổi cách quản lý, rồi được xây lại với diện mạo khác. Giờ mỗi lần ghé vào, số gương mặt tôi còn nhận ra chỉ đếm trên đầu ngón tay. Chợ vẫn còn đó, nhưng những người làm nên ký ức về nó cứ thưa dần, và khách đi chợ dường như cũng vậy.
Nhiều gian hàng quần áo tại chợ Hàng Da (Hà Nội) ế khách mua (Ảnh: Minh Huyền).
Sự đổi thay ấy không của riêng Hàng Da. Người thành phố vẫn mua đủ thứ, chỉ là ngày càng ít phải đến chợ để mua tất cả: quần áo chọn trên điện thoại, đồ gia dụng giao tận nhà, thực phẩm có thêm siêu thị, cửa hàng tiện lợi và ứng dụng giao hàng. Dù vậy, chợ chưa mất vai trò. Theo Sở Công Thương Hà Nội, chợ truyền thống vẫn đáp ứng khoảng 40% nhu cầu mua sắm của người dân nội thành và khoảng 70% ở ngoại thành.
Theo Kế hoạch 117/KH-UBND ban hành tháng 3/2026, giai đoạn 2026–2030 Hà Nội dự kiến xây mới, xây lại 108 chợ, cải tạo, nâng cấp 118 chợ; đặt mục tiêu 100% hộ kinh doanh có mã QR thanh toán và một nửa số hộ kinh doanh cố định có gian hàng trực tuyến. Những việc ấy đều cần thiết, nhưng phía sau còn một câu hỏi khó hơn: một khu chợ cần đem lại điều gì để người ta vẫn muốn bước vào?
Hiểu người mua trước khi xây lại chợ
Singapore đối diện câu hỏi này khá sớm. Trả lời chất vấn của Quốc hội ngày 15/10/2025, Bộ trưởng Bền vững và Môi trường Grace Fu thừa nhận lượng khách đến các chợ tươi sống (wet market) đã giảm qua nhiều năm, khi cơ cấu dân số thay đổi và ngày càng nhiều người chuyển sang siêu thị, mua sắm trực tuyến. Theo bà, sự tồn tại lâu dài của chợ rốt cuộc phụ thuộc vào việc còn đủ nhu cầu của người tiêu dùng hay không.
Cách nhìn ấy rất thực tế. Một khu chợ từng đông đúc không đương nhiên sẽ đông mãi, bởi khu dân cư quanh đó có thể đã đổi khác, người trẻ mua sắm khác cha mẹ họ. Trước khi bỏ vốn lớn xây lại, cần hiểu người sống quanh chợ còn mua gì, mua lúc nào và vì sao vẫn chọn chợ.
Nếu thực phẩm tươi vẫn là nhu cầu lớn, chợ có thể sống tiếp bằng thế mạnh ấy; còn giữ nguyên những ngành hàng đã chuyển hẳn sang kênh khác thì dễ thành cảnh quầy vẫn mở mà khách thưa dần.
Hong Kong (Trung Quốc) chọn đầu tư vào trải nghiệm ở những chợ vẫn còn nhu cầu thực. Chương trình Hiện đại hóa chợ (Market Modernisation Programme), khởi động từ năm 2018, gồm cả đại tu toàn diện lẫn chỉnh trang quầy hàng. Sau đại tu, chợ Aberdeen và chợ Lai Wan ghi nhận lượng khách bình quân mỗi ngày tăng khoảng 13–17%.
Chợ nên giữ sự gần gũi vốn có. Nhưng khi đã quen với siêu thị sáng sủa, có chỗ gửi xe, giá niêm yết rõ ràng, người mua khó chấp nhận mãi những bất tiện từng bị coi là chuyện thường. Bó rau, con cá vẫn khiến người ta muốn tự tay lựa chọn, nhưng mọi thứ xung quanh, từ vệ sinh, ánh sáng, lối đi, phòng cháy đến cách thanh toán, cần theo kịp nếp sống hôm nay.
Barcelona (Tây Ban Nha) đi xa hơn khi coi chợ là một phần hạ tầng đô thị. Trong mạng lưới 40 cơ sở chợ công, 29 cơ sở đã được cải tạo toàn diện; nhiều chợ có thêm kênh mua hàng trực tuyến chung, giao hàng tận nhà và tủ lạnh nhận hàng ngoài giờ mở cửa.
Ngay cả La Boqueria, khu chợ đón hơn 20 triệu lượt khách mỗi năm, cũng phải đối mặt với mặt trái của sức hút du lịch: không ít quầy hàng tươi chuyển sang bán đồ ăn nhanh cho du khách, còn nhiều người dân thôi đến đây. Thành phố đang tìm cách đưa nơi này trở lại vai trò chợ thực phẩm tươi phục vụ cư dân. Bài học khá rõ: chợ có thể mở rộng sang ẩm thực, du lịch, nhưng bên dưới vẫn phải là nhu cầu đời sống thật; nếu người sống quanh đó không còn mua thực phẩm hằng ngày, khu chợ dễ biến thành sân khấu cho khách tham quan.
Đó cũng là gợi ý cho các đô thị Việt Nam, nơi nhiều chợ cũ nằm ở vị trí đẹp và mang giá trị văn hóa. Du lịch hay đặc sản địa phương có thể tạo thêm sức hút, nhưng người mua thường xuyên mới là nền móng giữ khu chợ gắn bó với cộng đồng.
Công nghệ nên là hạ tầng chung
Đài Loan (Trung Quốc) gợi ra một cách tiếp cận đáng chú ý với chuyển đổi số. Trong các chương trình nâng cấp chợ truyền thống, công nghệ được đặt cạnh vệ sinh, an toàn, cảnh quan và dịch vụ. Nhiều chợ triển khai thanh toán điện tử, hệ thống bán hàng (POS), đặt hàng qua mã QR và công cụ quản lý dùng chung, thay vì đòi từng tiểu thương tự thành người bán hàng chuyên nghiệp trên mạng.
Cách làm ấy hợp với thực tế nhiều chợ ở Việt Nam. Một người bán ngoài 60 tuổi có thể rất giỏi chọn hàng, nhớ khẩu vị từng khách, nhưng khó cạnh tranh với những đội bán hàng trực tuyến chuyên nghiệp, có kho lớn, chạy quảng cáo và giao hàng toàn quốc. Nếu ban quản lý chợ hoặc một đơn vị dịch vụ chung lo việc nhận đơn, giao hàng, thanh toán, truy xuất nguồn gốc và quảng bá, công nghệ sẽ thành hạ tầng của cả khu chợ, thay vì một kỳ thi mà từng người bán phải tự vượt qua.
Từ đó, mỗi khu chợ cần xác định rõ hơn chức năng của mình. Chợ dân sinh có thể tập trung vào thực phẩm tươi và bữa ăn hằng ngày; chợ ở trung tâm có thể kết hợp ẩm thực, đặc sản và trải nghiệm văn hóa; chợ đầu mối cần kho lạnh, hậu cần và truy xuất nguồn gốc. Cũng sẽ có những chợ nên thu nhỏ hoặc chuyển một phần công năng khi nhu cầu quanh đó đã đổi khác quá nhiều.
Một lối đi cho người bán
Nhưng dù tổ chức lại hợp lý đến đâu, vẫn sẽ có những tiểu thương không thể bám trụ với mô hình cũ, và chính sách cần tính đến họ ngay từ đầu. Khi hiện đại hóa, gộp hoặc đóng cửa chợ công, Hong Kong cho tiểu thương bị ảnh hưởng được chọn: nhận khoản trợ cấp một lần để nghỉ hẳn, hoặc chuyển sang quầy trống ở chợ khác, có trường hợp được miễn tiền thuê thời gian đầu. Khoảng đệm ấy giúp người bán có thời gian tìm sinh kế mới.
Singapore có hướng đi dành cho những người bán lớn tuổi đang giữ một nghề, một món ăn đáng lưu giữ. Chương trình “Kế nghiệp hàng rong” ghép những chủ quầy ăn sắp nghỉ hưu với người trẻ muốn tiếp quản, qua giai đoạn học việc và hỗ trợ chuyển giao. Đến giữa năm 2024, chương trình mới có vài trường hợp chuyển giao trọn vẹn, nhưng ý tưởng vẫn đáng tham khảo: kinh nghiệm, công thức và khách quen có cơ hội truyền sang thế hệ khác.
Việt Nam đã có những công cụ có thể làm nền cho một chương trình như vậy. Luật Việc làm 2025 quy định chính sách hỗ trợ tạo việc làm, đào tạo và chuyển đổi nghề; từ ngày 1/1, người lao động đủ điều kiện có thể vay tối đa 200 triệu đồng qua Ngân hàng Chính sách xã hội để tạo, duy trì hoặc mở rộng việc làm.
Vì vậy, các địa phương có mạng lưới chợ lớn nên có chương trình chuyển đổi sinh kế đi cùng kế hoạch cải tạo hay thu hẹp chợ. Người muốn tiếp tục buôn bán có thể được hỗ trợ đổi ngành hàng, chuyển đến khu chợ còn nhu cầu hoặc tiếp cận vốn để đổi mô hình; người muốn rời nghề có thể được đào tạo và kết nối việc làm mới; còn những tiểu thương lớn tuổi có một nghề, một món ăn riêng có thể được giúp tìm người kế nghiệp.
Nhiều năm nữa, có lẽ mỗi lần trở lại chợ Hàng Da, tôi sẽ còn nhận ra ít gương mặt quen hơn, bởi lớp người bán hàng tôi từng biết rồi sẽ nghỉ, và cách người ta mua bán còn đổi thay. Tôi không mong khu chợ tuổi thơ được giữ nguyên như xưa. Tôi chỉ mong nơi ấy vẫn tìm được một lý do để những người sống quanh đó muốn bước vào, còn những người không thể ở lại cũng có một con đường khác để bước tiếp.
Tác giả: TS. Nguyễn Phước Thắng là chuyên gia chuyển đổi số và phát triển bền vững, giảng viên Khoa Kinh doanh và Logistics, Trường Đại học Hòa Bình. Ông có 25 năm kinh nghiệm công tác trong ngành hàng không, nguyên là Chánh Văn phòng, Trưởng phòng Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Cục Hàng không Việt Nam.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!