Giữ gìn văn hóa cồng chiêng Tây nguyên từ nhà trường

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Từ những câu lạc bộ trong các trường nội trú ở Gia Lai, tiếng chiêng đang được trao lại cho thế hệ trẻ, góp phần giữ gìn không gian văn hóa cồng chiêng Tây nguyên.

Gia Lai là địa phương còn lưu giữ nhiều bộ cồng chiêng nhất khu vực Tây nguyên với khoảng 5.000 bộ. Trong kho tàng ấy có bộ chiêng Kơ Đơ đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây nguyên là kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, sau đó ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2008. Đó là niềm tự hào, nhưng cũng là trách nhiệm nặng nề khi di sản chỉ sống khi còn có người đánh chiêng, hiểu chiêng và yêu chiêng.

Thực tế, nhiều già làng, nghệ nhân đã cao tuổi và dần ra đi. Nhịp sống hiện đại, những thú vui mới cuốn thanh niên khỏi các lễ hội truyền thống. Nguy cơ mai một là có thật. Chính vì vậy, việc đưa cồng chiêng vào trường học, nơi tập trung đông đảo thế hệ kế cận, trở thành hướng đi được nhiều địa phương chọn lựa.

Trường phổ thông Dân tộc nội trú THPT số 2 (P.Thống Nhất, tỉnh Gia Lai) hiện có gần 400 học sinh (HS) thuộc 12 dân tộc. Câu lạc bộ âm nhạc của trường được thành lập với mục tiêu sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di sản âm nhạc truyền thống Tây nguyên: cồng chiêng, dân ca, xoang, đàn T'rưng, Goong… Theo thầy Nguyễn Văn Tàu, Hiệu trưởng nhà trường, đây cũng là sân chơi lành mạnh, bổ ích cho HS nội trú, đồng thời là nơi phát hiện và bồi dưỡng các em có năng khiếu.

Người "giữ lửa" của câu lạc bộ là thầy Hiao Kuan, giáo viên môn hóa học, quê TX.Ayun Pa cũ. Đã 27 năm gắn bó với ngôi trường, thầy vừa dạy chữ vừa dạy chiêng. "Từ nhỏ đã nghe tiếng cồng chiêng, được sống trong môi trường của những nghi lễ từ làng buôn như lễ mừng nhà mới, lễ thổi tai, cầu mưa… nên tự nhiên nó thấm vào người và mê", thầy kể.

Còn em Đinh Hiếu, HS người Ba Na, cho biết: "Mỗi lần biểu diễn, em thấy tự hào lắm. Bạn bè các dân tộc khác nghe chiêng cũng thích, họ xin học theo. Em nghĩ nếu mình không giữ thì sau này con cháu sẽ không biết tiếng chiêng là gì".

Trường phổ thông Dân tộc nội trú THCS Đăk Đoa, xã Đăk Đoa, có 144 HS, trong đó khoảng 2/3 là người Ba Na. Cô Trần Thị Thu Thủy, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết sáng thứ hai và thứ năm hằng tuần, HS được tập chơi cồng chiêng. Trong các dịp sinh hoạt nội trú, các em còn chơi chiêng, xoang và giao lưu với một số trường bạn. Nhà trường chủ động mời các nghệ nhân ở địa phương lân cận về truyền dạy, để HS được học đúng "chất" chiêng từ chính những người đã sống cùng nó cả đời.

Hành trình giữ chiêng còn nhiều việc phải làm như cần thêm nghệ nhân tham gia giảng dạy, thêm kinh phí mua sắm và bảo quản, thêm cơ chế để các em được trình diễn trong lễ hội thật sự... Nhưng khi tiếng chiêng ngân lên đều đặn mỗi tuần trong sân trường đã nhen lên niềm tin di sản được bảo tồn khi nó còn sống trong đời sống hằng ngày, trong tay và trong tim của người trẻ.

Gia Lai hiện lưu giữ khoảng 5.000 bộ cồng chiêng, trong đó có bộ chiêng Kơ Đơ được công nhận là Bảo vật quốc gia. Tuy nhiên, trước thực tế nhiều nghệ nhân cao tuổi dần qua đời và thế hệ trẻ bị cuốn theo nhịp sống hiện đại, di sản được UNESCO vinh danh này đang đối mặt với nguy cơ mai một. Việc đưa cồng chiêng vào các trường phổ thông dân tộc nội trú vì vậy trở thành giải pháp cấp thiết nhằm đào tạo thế hệ kế thừa. Tại Trường phổ thông Dân tộc nội trú THPT số 2 tỉnh Gia Lai, câu lạc bộ âm nhạc do thầy giáo Hiao Kuan phụ trách đã thu hút học sinh của 12 dân tộc cùng tham gia học tập, gìn giữ giai điệu truyền thống. Tương tự, Trường phổ thông Dân tộc nội trú THCS Đăk Đoa duy trì các buổi tập chiêng cố định vào thứ hai và thứ năm hằng tuần cho học sinh, phần lớn là người Ba Na. Nhà trường chủ động mời thêm các nghệ nhân giàu kinh nghiệm tại địa phương về truyền dạy trực tiếp để các em nắm vững kỹ thuật diễn tấu chuẩn mực. Dù hành trình bảo tồn còn đối diện khó khăn về kinh phí mua sắm nhạc cụ cũng như cơ chế biểu diễn trong các lễ hội thực tế, việc đưa cồng chiêng vào trường học đã tạo ra những chuyển biến tích cực. Tiếng chiêng ngân vang đều đặn trong các buổi sinh hoạt nội trú khẳng định một hướng tiếp cận bền vững: di sản chỉ thực sự tồn tại khi được tiếp nối bằng tình yêu và niềm tự hào của thế hệ tương lai.