Có em chưa bắt kịp nhịp, có em phát âm tiếng Tày còn chưa rõ. Cô dừng lại, hát lại từng câu, sửa từng chỗ phát âm, cách luyến láy rồi để các em hát lại.
Kiên trì từ con số 0
Lớp học tổ chức tại nhà sàn của gia đình cô Hạnh từ mùa hè 2025. Trẻ em trong vùng được học đàn, hát miễn phí. Có em mới làm quen với cây đàn, cũng có em đã biết những kỹ thuật cơ bản, vì vậy việc dạy và học không thể theo cùng một nhịp.
Với những em mới học, cô Hạnh hướng dẫn từ cách cầm đàn, làm quen với dây đàn, nhịp và các nốt cơ bản. Khi đã quen tay, các em mới chuyển sang những câu đàn khó hơn. Với phần hát, cô chọn những bài phù hợp khả năng của từng nhóm, trong đó có “Người Tuyên Quang nhớ Bác”. “Cũng giống như mình khi còn nhỏ và mới học, tất cả đều bắt đầu từ số 0 nên mình kiên trì hướng dẫn, nhẹ nhàng chỉ bảo các em”, cô Hạnh chia sẻ.
Có em phải được cô chỉnh đi chỉnh lại cách cầm đàn gần nửa buổi vẫn chưa quen. Nhiều em cũng không biết tiếng Tày nên việc học càng khó khăn. Đặc biệt với Then cổ, cách hát có nhiều chỗ luyến, láy khiến không phải em nào cũng có thể theo ngay. Vì thế, cô Hạnh chia các em thành từng nhóm theo khả năng. Những em còn yếu ở cách cầm đàn được hướng dẫn riêng. Những em học Then cổ nhưng chưa biết tiếng Tày được tập trung sửa phát âm, lời hát và cách luyến láy. Từ những kỹ năng cơ bản nhất, cô kiên trì hướng dẫn từng bước rồi mới nâng dần yêu cầu.
Em Ma Thu Thủy, học sinh lớp 8, bắt đầu học hát Then từ hè năm nay. Em cho biết, khó nhất là cách đánh đàn. Với bài “Đường về bản em” bằng tiếng Tày, Thủy phải tập nhiều lần trước gương và được cô Hạnh sửa cách phát âm. Em Hoàng Khánh Dung, 8 tuổi, là một trong những học sinh nhỏ tuổi nhất của lớp. Em mới làm quen với đàn Tính, hát Then và đã có thể biểu diễn một đoạn Then. Tuần tới, Dung dự định mang cây đàn đến trường để biểu diễn cho các bạn.
Mình cũng sẽ già đi…
Cô Hạnh là người Dao, nhưng tình yêu Then gắn với quá trình học hỏi và thực hành cùng cộng đồng người Tày. Có thể coi là mối duyên với Then, sau khi lập gia đình với người chồng dân tộc Tày, cô lại càng có điều kiện tìm hiểu, học tiếng Tày cũng như những làn điệu Then và đàn Tính, rồi tập hợp những người cùng yêu thích để duy trì sinh hoạt.
CLB Hát then, đàn tính Tân Trào được thành lập năm 2020. Và tính đến nay, đang có 25 thành viên ở nhiều độ tuổi, cùng luyện tập, sưu tầm những làn điệu Then và tham gia biểu diễn trong các hoạt động văn hóa tại địa phương. Với cô Hạnh, việc duy trì CLB không chỉ dừng ở những người đã biết hát, biết đàn. Làm sao để những làn điệu Then tiếp tục được truyền cho thế hệ trẻ, nhất là các em ở chính nơi Then đang hiện diện trong đời sống văn hóa của cộng đồng. “Tôi luôn trăn trở làm sao để hát Then, đàn Tính được truyền qua nhiều thế hệ và trở thành đặc sản phục vụ phát triển du lịch cộng đồng ở Tân Trào”, cô Hạnh bày tỏ. Cô không đặt mục tiêu để các em có thể biểu diễn ngay, mà bắt đầu từ những điều căn bản nhất: Biết cầm đàn, biết giữ nhịp, biết phát âm đúng tiếng Tày và hiểu cách hát của từng làn điệu.
Những gì được học trong căn nhà sàn ở Tân Lập cũng bắt đầu theo các em ra ngoài lớp học. Ma Thu Thủy từng biểu diễn Then tại Quảng trường Tân Trào. Những học sinh nhỏ tuổi hơn cũng có thể mang đàn đến trường, biểu diễn cho bạn bè và tiếp tục học thêm những làn điệu mới. “Em cảm thấy rất vui. Qua việc học hát Then, em biết thêm nhiều điều và hiểu rằng mình cần giữ gìn bản sắc của dân tộc mình”, Thủy nói.
Với Then cổ, cô Hạnh vẫn giữ cách dạy chậm rãi: Học sinh nghe và hát từng câu trước, khi đã quen lời, quen cách phát âm mới chuyển sang đàn. Những câu khó được tách nhỏ, tập đi tập lại cho đến khi các em có thể tự thực hiện. “Mình cũng sẽ già đi, giọng hát không còn khỏe, đánh đàn Tính không còn linh hoạt, mềm mại nữa, mình phải truyền lại cho con, cháu thôi”, cô Hạnh nói.
DUNG NGUYỄN