Thanh Niên • 09/09/2026 19:50

GS Lê Hồng Vân, ‘đám mây hồng’ miệt mài làm toán nơi xứ xa

GS Lê Hồng Vân, người có học vị tiến sĩ khoa học khi mới 28 tuổi, đã đột ngột qua đời ở Praha, Cộng hòa Séc khi mới 65 tuổi, để lại nhiều dự án nghiên cứu dang dở.

Trong những ngày đầu tháng 9, cộng đồng toán học Việt Nam và cựu du học sinh Đại học Tổng hợp Moskva (Nga) chia sẻ cho nhau một thông tin đau xót: GS Lê Hồng Vân, nhà khoa học nữ Việt Nam có học vị tiến sĩ khoa học ở tuổi trẻ nhất (28 tuổi) cho đến nay, đã từ giã cõi đời, khi mới chỉ 65 tuổi.

Vĩnh biệt GS Lê Hồng vân, ‘đám mây hồng’ miệt mài làm toán nơi xứ xa - Ảnh 1. — GS Lê Hồng Vân, nhà toán học vừa tạ thế ngày 2.9

Dành cả cuộc đời cho toán học

GS Ngô Việt Trung, nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam cho biết, chỉ mới cách đây mấy tuần, GS Lê Hồng Vân còn gửi đến Tạp chí Acta Mathematica Vietnamica của Viện Toán học Việt Nam một bài báo khoa học, để đăng tải nhân dịp tưởng niệm GS Lê Dũng Tráng. GS Ngô Việt Trung nói: "Lê Hồng Vân thực sự đã dành cả cuộc đời cho toán học".

Còn GS Nguyễn Tiến Dũng, em rể của GS Lê Hồng Vân nói: "Ngay trước thời khắc đau lòng ấy, sức khỏe chị Vân vẫn rất tốt, tinh thần luôn vui vẻ, tràn đầy năng lượng. Chị ấy đang ấp ủ viết sách, viết nhiều bài báo cũng như các dự án nghiên cứu dang dở".

Vĩnh biệt GS Lê Hồng vân, ‘đám mây hồng’ miệt mài làm toán nơi xứ xa - Ảnh 2. — Bài báo của GS Lê Hồng Vân viết cho số tưởng niệm GS Lê Dũng Tráng, Tạp chí *Acta Mathematica Vietnamica*

GS Lê Hồng Vân sinh năm 1961, là nhà toán học xuất sắc trong lĩnh vực hình học vi phân. Sau khi rời trường phổ thông, bà được nhà nước gửi sang học ngành toán ở Đại học Tổng hợp Moskva, rồi được cấp bằng tiến sĩ của đại học này (năm 1987).

Theo GS Lê Việt Trung, nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam, luận án tiến sĩ của bà xuất sắc đến mức chỉ cần hoàn chỉnh để bảo vệ bằng tiến sĩ khoa học năm 1989, lúc mới 28 tuổi. "Yêu cầu luận án tiến sĩ khoa học phải là một lý thuyết toán học mới nên có được bằng này là rất khó. Lê Hồng Vân là nhà khoa học nữ Việt Nam trẻ nhất có bằng tiến sĩ khoa học từ trước tới nay", GS Ngô Việt Trung nói.

Nhờ những đóng góp xuất sắc về hình học vi phân và lý thuyết mặt tối thiểu, GS Lê Hồng Vân sớm được vinh danh ở nhiều giải thưởng danh giá, trong đó nổi bật là giải thưởng của Hội Toán học Moskva (năm 1990) và giải thưởng của Trung tâm Vật lý lý thuyết ICTP ở Ý (năm 1991).

Giai đoạn sau này, dù bận bịu nuôi con thơ, nhưng GS Lê Hồng Vân vẫn không bỏ toán. "Năm 1993, tôi sang công tác Viện toán Max-Planck ở Bonn, nơi Vân làm việc. Tôi vẫn thấy Vân mang con nhỏ 1 - 2 tuổi đến cơ quan. Nhiều khi mẹ sang phòng khác dự seminar, cháu nhỏ phải chơi một mình trong phòng", GS Ngô Việt Trung nhớ lại.

Thần tượng của nhiều thế hệ học sinh chuyên toán

GS Lê Hồng Vân vốn là một gương mặt nổi bật trong phong trào thi học sinh giỏi toán của Việt Nam, là thần tượng của nhiều thế hệ học sinh chuyên toán đàn em. Bà là nữ sinh duy nhất được chọn vào đội tuyển quốc gia đi thi toán quốc tế năm 1977 được tổ chức tại Nam Tư cũ (nhưng cả đội tuyển không được đi thi vì năm đó nhà nước không thu xếp được kinh phí).

Ấn tượng của nhiều người từng tiếp xúc với GS Lê Hồng Vân là "rất dịu dàng". Còn theo TS Trần Nam Dũng, Phó hiệu trưởng Trường Phổ thông năng khiếu, ĐH Quốc gia TP.HCM, cựu du học sinh MGU thì "chị Vân rất nghiêm túc" và "luôn tươi tắn".

Vĩnh biệt GS Lê Hồng vân, ‘đám mây hồng’ miệt mài làm toán nơi xứ xa - Ảnh 4. — GS Lê Hồng Vân (ngoài cùng bên phải) cùng những "anh tài" của phong trào học sinh giỏi toán Việt Nam năm 1977

Trong nhiều diễn đàn cộng đồng quê Thanh Hóa, GS Lê Hồng Vân còn được nhắc đến là con của một gia đình trí thức mang lại niềm tự hào cho người xứ Thanh. Bố của bà là nguyên Thứ trưởng Bộ Đại học và Trung cấp chuyên nghiệp (nay là Bộ GD-ĐT) Lê Văn Giạng, một trí thức "Tây học" nhưng sớm giác ngộ đi theo cách mạng. Mẹ của bà làm ở NXB Kim Đồng. Chị và em gái của bà cũng đều là những trí thức thành danh: chị gái, TS Lê Hoàng Lan, nhà sinh học; em gái, TS Lê Ngọc Mai, nhà văn (có chồng là GS Nguyễn Tiến Dũng).

Có một thời gian, GS Lê Hồng Vân trở về Việt Nam công tác tại Viện Toán học. Nhưng sau này, do hoàn cảnh gia đình, bà sang làm việc tại châu Âu, đều ở các cơ quan nghiên cứu toán danh tiếng (như Viện Toán học Max-Planck Bonn, Viện Toán học Leipzig). Từ năm 2005, bà là giáo sư nghiên cứu của Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Séc.

TS Lê Ngọc Mai, em gái của GS Lê Hồng Vân cho biết, chị mình có 2 con trai đều sống ở Đức. Trong đó cậu con trai thứ 2 (Moritz Lê Vân) sống ở Dresden, cách Praha có 2 tiếng đi xe buýt, nên thường xuyên sang thăm mẹ.

Theo thông tin từ gia đình GS Lê Hồng Vân, bà mất lúc 14 giờ ngày 2.9 tại một bệnh viện ở Praha (Cộng hòa Séc), sau khi bị ngã tại nhà riêng trong buổi sáng cùng ngày. Tang lễ sẽ được cử hành vào chiều 11.9 (giờ địa phương), tại Đài hỏa táng Strašnice ở Vinohrady, Praha.

Đầu tháng 9, cộng đồng toán học Việt Nam cùng các cựu du học sinh Đại học Tổng hợp Moskva bàng hoàng trước tin Giáo sư Lê Hồng Vân qua đời ngày 2.9, hưởng dương 65 tuổi. Bà là nhà khoa học nữ Việt Nam từng đạt học vị tiến sĩ khoa học ở tuổi 28, cột mốc trẻ nhất được nhắc đến cho đến nay. Sự ra đi của bà để lại khoảng trống lớn trong giới toán học, đặc biệt với những người từng ngưỡng mộ một tài năng bền bỉ nơi xứ xa. Theo Giáo sư Ngô Việt Trung, nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam, chỉ vài tuần trước khi mất, bà vẫn gửi một bài báo cho Tạp chí Acta Mathematica Vietnamica. Bài viết ấy được chuẩn bị cho số tưởng niệm Giáo sư Lê Dũng Tráng, cho thấy sự gắn bó của bà với nghiên cứu vẫn nguyên vẹn trong những ngày cuối đời. Giáo sư Ngô Việt Trung nhận xét rằng Lê Hồng Vân thực sự đã dành trọn cuộc đời cho toán học, bằng niềm say mê hiếm thấy. Giáo sư Nguyễn Tiến Dũng, em rể của bà, cho biết ngay trước thời khắc đau lòng, sức khỏe Lê Hồng Vân vẫn tốt, tinh thần vui vẻ và luôn tràn đầy năng lượng. Bà còn ấp ủ kế hoạch viết sách, hoàn thành nhiều bài báo khoa học cùng các dự án nghiên cứu đang dang dở. Những dự định ấy khiến sự ra đi đột ngột của nữ giáo sư càng làm người thân, đồng nghiệp và học trò thêm tiếc nuối. Sinh năm 1961, Lê Hồng Vân sớm bộc lộ năng lực nổi bật trong lĩnh vực hình học vi phân, một ngành toán đòi hỏi tư duy sâu sắc cùng sức làm việc bền bỉ. Sau khi rời trường phổ thông, bà được Nhà nước cử sang học toán tại Đại học Tổng hợp Moskva, rồi nhận bằng tiến sĩ của trường này năm 1987. Luận án của bà được đánh giá xuất sắc, đến mức chỉ cần hoàn chỉnh để bảo vệ bằng tiến sĩ khoa học vào năm 1989. Khi ấy, Lê Hồng Vân mới 28 tuổi, trở thành nhà khoa học nữ Việt Nam trẻ nhất sở hữu bằng tiến sĩ khoa học từ trước đến nay, theo các giáo sư toán học được Thanh Niên dẫn lời. Đây là học vị đặc biệt khó đạt, bởi luận án phải xây dựng được một lý thuyết toán học mới, vượt xa yêu cầu của một công trình tiến sĩ thông thường. Các đóng góp của bà trong hình học vi phân và lý thuyết mặt tối thiểu nhanh chóng được giới chuyên môn quốc tế ghi nhận bằng nhiều giải thưởng danh giá. Năm 1990, bà nhận giải thưởng của Hội Toán học Moskva, rồi tiếp tục được Trung tâm Vật lý lý thuyết quốc tế tại Ý trao giải thưởng vào năm 1991. Dẫu bận rộn nuôi con nhỏ, Lê Hồng Vân vẫn không rời bỏ toán học, vẫn hiện diện đều đặn trong môi trường nghiên cứu. Giáo sư Ngô Việt Trung từng nhớ cảnh bà đưa con mới một, hai tuổi đến Viện Toán học Max-Planck ở Bonn, trong lúc mẹ sang phòng khác dự hội thảo. Trước khi trở thành giáo sư nghiên cứu được đồng nghiệp quốc tế kính trọng, Lê Hồng Vân đã là gương mặt nổi bật của phong trào thi học sinh giỏi toán Việt Nam. Năm 1977, bà là nữ sinh duy nhất được chọn vào đội tuyển quốc gia dự kỳ thi toán quốc tế tổ chức tại Nam Tư cũ, dù cả đội cuối cùng không thể tham dự vì thiếu kinh phí. Với nhiều thế hệ học sinh chuyên toán, bà trở thành thần tượng không chỉ nhờ thành tích, mà còn bởi con đường học thuật đầy nghị lực. Những người từng gặp Lê Hồng Vân thường nhớ về một người phụ nữ dịu dàng, nghiêm túc nhưng luôn tươi tắn, tạo cảm giác gần gũi giữa môi trường học thuật khắt khe. Quê Thanh Hóa cũng tự hào nhắc đến bà như người con trong một gia đình trí thức, với cha là nguyên Thứ trưởng Lê Văn Giạng, mẹ công tác tại Nhà xuất bản Kim Đồng, cùng các chị em đều thành danh. Sau thời gian trở về Việt Nam làm việc tại Viện Toán học, bà sang châu Âu, lần lượt gắn bó với Viện Toán học Max-Planck ở Bonn, Viện Toán học Leipzig và từ năm 2005 là giáo sư nghiên cứu tại Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Séc, để lại một hành trình đẹp về tài năng, lao động và lòng tận tụy với toán học.

Xem thêm tại Thanh Niên