Tại khu chợ Kantamanto sầm uất ở thủ đô Accra của Ghana, mỗi tháng có khoảng 25 triệu chiếc quần áo đã qua sử dụng từ khắp nơi trên thế giới được đổ về để tiếp tục bán lại, sửa chữa hoặc tái chế. Dù vậy, dòng thác thời trang nhanh chảy về đây quá lớn, vượt xa sức tải của hạ tầng địa phương, khiến bờ biển ngập rác dệt may còn nguồn nước và đất đai bị ô nhiễm nghiêm trọng.
Hình ảnh đối lập giữa những bộ đồ lộng lẫy trên sàn diễn phương Tây và các bãi rác khổng lồ tại những nước đang phát triển không còn là câu chuyện xa vời. Trước sức ép từ dư luận và các nhà quản lý, các tập đoàn thời trang lớn buộc phải nhìn nhận lại dòng đời của sản phẩm, không chỉ khi người mặc vứt bỏ mà ngay từ những mẩu vải vụn đầu tiên trong xưởng thiết kế.
Hình ảnh tại khu chợ quần áo cũ Kantamanto ở thủ đô Accra của Ghana (Ảnh: Fashion United).
Liên minh giải cứu những “núi quần áo” cũ
Cuối tháng 9 vừa qua, một bước đi đáng chú ý đã diễn ra ngay tại khu chợ Kantamanto. Bốn tên tuổi lớn của làng thời trang quốc tế gồm Adidas, H&M Group, Inditex (công ty mẹ của Zara) và Bestseller đã bắt tay thành lập Liên minh Thu hồi Trang phục (Apparel Recovery Coalition - ARC).
Theo thông cáo của liên minh, sáng kiến này phối hợp cùng The Or Foundation (tổ chức phi lợi nhuận hoạt động suốt 15 năm qua tại Ghana) cùng sự hỗ trợ của Circle Economy. Mục tiêu lớn nhất của ARC là nghiên cứu cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) trong vòng 2 năm thử nghiệm, qua đó hỗ trợ xử lý rác thải có trách nhiệm tại các quốc gia tiếp nhận lượng lớn quần áo cũ nhập khẩu.
Quy mô vận hành của những thương hiệu này chính là lý do khiến họ không thể đứng ngoài cuộc. Báo cáo phát triển bền vững gần nhất của Inditex cho biết tập đoàn đã sử dụng tới 705.554 tấn nguyên liệu thô cho các sản phẩm, tăng đáng kể so với mức 678.596 tấn vào năm 2024. Trong khi đó, H&M ghi nhận sản lượng năm 2025 lên tới 364.093 tấn, một khối lượng đồ sộ tương đương sức nặng của 36 tháp Eiffel.
Để giải quyết lượng hàng hóa khổng lồ này sau khi người dùng không còn mặc nữa, liên minh dự kiến thử nghiệm mô hình đóng góp tài chính tự nguyện nhằm nâng cấp hạ tầng, khắc phục ô nhiễm môi trường và mở lớp đào tạo nghề cho lao động bản địa tại Accra, trước khi nhân rộng sang một quốc gia khác.
Góc khuất 12% vải thừa trước khi ra thị trường
Tuy nhiên, rác thải thời trang không chỉ phát sinh khi người tiêu dùng chán đồ cũ. Một cuộc khủng hoảng khác âm thầm diễn ra ngay trong phòng thiết kế và các xưởng may, đó là chất thải trước tiêu dùng gồm những mảnh vải mẫu, vải thử nghiệm và các trang phục may mẫu trong quá trình lên bộ sưu tập, chiếm tới khoảng 12% tổng lượng vải mà toàn ngành thời trang sử dụng.
Tại Mỹ, tổ chức phi lợi nhuận Fabscrap có trụ sở ở New York đã dành cả thập kỷ qua chỉ để xử lý lượng vải thừa này. Được thành lập năm 2016 bởi Jessica Schreiber, cựu nhân viên Sở Vệ sinh New York, và sau đó có sự đồng hành của nhà thiết kế Camille Tagle, Fabscrap vận hành mô hình thu gom và phân loại vải thừa cho hơn 900 thương hiệu, trong đó có 400 đối tác thường xuyên như J.Crew, PVH, Steve Madden hay Urbn.
Fabscrap áp dụng cơ chế "trả tiền theo lượng thải bỏ". Các thương hiệu đóng gói vải thừa vào túi hoặc đưa lên các tấm nâng hàng rồi trả phí theo khối lượng để tổ chức đem đi xử lý. Theo số liệu kiểm toán năm 2025 của Fabscrap, chỉ 24% số thương hiệu lớn đã chiếm tới 84% tổng khối lượng vật liệu thải ra. Bằng việc tối ưu quy trình phân loại kho bãi, tổ chức này đã giải phóng hơn 72 tấn hàng tồn đọng.
“Chúng tôi theo dõi dữ liệu của từng thương hiệu riêng biệt để họ hiểu được tác động môi trường của mình”, bà Camille Tagle, Giám đốc điều hành Fabscrap cho biết. Doanh nghiệp không thể cắt giảm những gì họ chưa từng cân đo đong đếm. Hằng năm, mỗi hãng đều nhận báo cáo cụ thể về lượng vải được tái sử dụng, tái chế hạ cấp hoặc phải chôn lấp.
Núi quần áo cũ đặt ra bài toán khó cho ngành dệt may (Ảnh: WWD).
Nghịch lý phân loại và rào cản “hàng độc quyền”
Dù nỗ lực rất lớn, hành trình đưa từng mét vải quay lại vòng tuần hoàn lại gặp những trở ngại dở khóc dở cười. Khi vải thừa về đến kho, hơn 10.000 lượt tình nguyện viên của Fabscrap phải tỉ mẩn cắt bỏ từng chiếc cúc, tháo từng sợi khóa kéo, gỡ kim băng hay nhãn mác.
Những tấm vải lành lặn hay da vụn sẽ được bán lại cho sinh viên, thợ may và người yêu thủ công tại các cửa hàng đồ cũ để làm vật liệu sáng tạo. Phần vải vụn nát, lấm bẩn được chuyển tới đối tác ở bang North Carolina nghiền nhỏ làm bông cách nhiệt, đây là một dạng tái chế hạ cấp.
Tuy nhiên, một lượng lớn vật liệu vẫn phải mang đi chôn lấp chỉ vì nhãn “vật liệu độc quyền”. Do sợ lộ thiết kế hoặc hàng mẫu lọt ra chợ đen, nhiều hãng may mặc dán nhãn cấm lưu thông lên cả những tấm vải trơn không hề in logo. “Thực sự không có lý do gì để đánh dấu một tấm da không có nhãn hiệu là vật liệu độc quyền”, bà Tagle chỉ ra sự lãng phí vô lý này.
Thêm vào đó, việc tái chế vải cũ thành sợi vải mới (textile-to-textile) - giấc mơ được các quỹ đầu tư rót hàng trăm triệu USD - vẫn vô cùng xa vời. Công nghệ hiện nay chỉ xử lý tốt vải cotton hoặc polyester nguyên chất, trong khi thời trang hiện đại liên tục pha trộn sợi đàn hồi, đính cườm, ép kim tuyến.
“Có một quan niệm sai lầm rằng tái chế vải rất dễ dàng, nhưng thực tế lại vô cùng khó khăn”, bà Tagle chia sẻ. Suốt 8 năm đầu theo dõi, lượng vải cotton và polyester đạt chuẩn tinh khiết tại kho của Fabscrap chưa bao giờ vượt quá 4% tổng số tiếp nhận.
Chuẩn hóa từ nét vẽ thiết kế đầu tiên
Sau nhiều năm trực tiếp xử lý rác thải dệt may, những người trong cuộc nhận ra rằng không thể tự động hóa khâu phân loại nếu sản phẩm đầu vào không được tiêu chuẩn hóa.
Mỗi mùa mốt, các nhà máy dệt gửi đến phòng thiết kế hàng trăm nghìn bảng mẫu vải. Bảng thì dán keo chết vào bìa cứng, bảng thì bấm ghim sắt, bảng lại đóng móc nhựa hay đính kèm đủ loại giấy tờ. Chính sự lộn xộn này khiến máy móc không thể bóc tách, buộc con người phải dùng tay gỡ từng chiếc ghim.
Trước thực tế đó, Fabscrap vừa đưa ra khuyến nghị về khung “mẫu vải thông minh”. Theo đề xuất, mỗi bảng mẫu chỉ nên dài dưới 1,83 mét, không bồi lớp bìa cứng phía sau, chỉ dán một nhãn nhỏ ghi rõ thành phần vật liệu và xuất xứ để dễ bóc tách khi bỏ đi. Tổ chức này cũng xây dựng bảng điểm đánh giá mức độ thân thiện và dễ tháo rời của các bảng mẫu để các nhà máy dệt tự chấm điểm.
Việc xử lý rác thải dệt may không thể chỉ dồn gánh nặng lên vai những người thu gom ve chai ở Ghana hay các tình nguyện viên bóc ghim vải tại Mỹ. Muốn quần áo thực sự tuần hoàn, trách nhiệm phải bắt đầu từ nét vẽ của nhà thiết kế và cam kết tài chính thực chất của các ông lớn thời trang ngay từ khâu sản xuất đầu tiên.