Theo thống kê từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, tổng diện tích đất bãi sông, bãi nổi và khu vực ngoài đê trên địa bàn thành phố hiện có khoảng 23.551 ha, phân bố rộng khắp hàng chục xã, phường với gần 364.000 dân cư. Đây là quỹ đất đặc thù, hình thành dọc theo các tuyến sông lớn như sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy,... vốn đóng vai trò là hành lang thoát lũ quan trọng và chịu sự điều chỉnh nghiêm ngặt của pháp luật về đê điều, phòng chống thiên tai.
Ghi nhận trong Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng và sông Đuống, nhiều địa bàn có diện tích đất bãi lớn như Vĩnh Thanh, Thiên Lộc, Tây Hồ,... đang đứng trước cơ hội chuyển mình mạnh mẽ. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy hiệu quả khai thác vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Tại nhiều địa phương, đất bãi chủ yếu vẫn phục vụ sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, trồng hoa màu, rau xanh cung cấp cho nội đô hoặc thậm chí bị bỏ trống theo mùa nước. Sự manh mún và thiếu một quy hoạch tổng thể khiến khu vực này mới chỉ dừng lại ở vai trò "kho dự trữ đất đai" thay vì một động lực phát triển kinh tế thực thụ.
Ông Tạ Văn Tường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, dư địa khai thác khu vực này còn rất lớn nếu thiết lập được cơ chế bài bản. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là công tác quản lý phải được siết chặt, đặc biệt là hành lang bảo vệ đê điều nhằm ngăn chặn tình trạng lấn chiếm và sử dụng sai mục đích. Đây là nền tảng cốt lõi trước khi tính đến các phương án phát triển kinh tế nhằm bảo đảm sự an toàn và bền vững cho đô thị trước các biến động của thiên tai.
Định hình trục kinh tế sinh thái và không gian sống mới
Trong định hướng phát triển tại Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050, khu vực bãi sông không còn là vùng đất nông nghiệp đơn thuần mà được xác định là trục xanh, trục cảnh quan trung tâm. Không gian này sẽ đóng vai trò là "lá phổi" điều hòa, đồng thời là trung tâm văn hóa, du lịch và dịch vụ của thành phố. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Hà Nội đã ban hành các cơ chế linh hoạt, cho phép sử dụng đất bãi để phát triển các mô hình: Nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch trải nghiệm; giáo dục môi trường và dịch vụ xanh.
Thực tế tại các khu vực như Minh Châu, Phúc Lộc, Ô Diên... cho thấy những tín hiệu tích cực từ việc chuyển đổi mô hình kinh tế. Điển hình như tại xã Minh Châu, địa phương này đã xác định lấy nông nghiệp công nghệ cao và nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn làm "đòn bẩy" dựa trên những ưu thế đặc biệt của thổ nhưỡng địa phương.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Minh Châu Nguyễn Đức Tiến, chiến lược xuyên suốt của địa phương là phát triển nông nghiệp đa chức năng (công nghệ cao, hữu cơ tuần hoàn) gắn với du lịch trải nghiệm. Trong năm 2026, việc kết hợp giữa sản phẩm đặc sản địa phương và du lịch sinh thái được xác định là "cú hích" để phát triển kinh tế - xã hội. Việc thu hút các gia đình từ trung tâm Hà Nội về trải nghiệm làm "nông dân một ngày", thưởng thức nông sản sạch tại gốc không chỉ tạo thêm nguồn thu cho người dân mà còn góp phần bảo tồn không gian xanh của Thủ đô.
Tuy nhiên, các chuyên gia đô thị cũng nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt tỷ lệ xây dựng. Do nằm trong vùng thoát lũ, phần lớn diện tích đất bãi phải được giữ làm không gian mở, cây xanh và mặt nước. Mọi hoạt động khai thác chỉ được phép sử dụng các công trình tạm thời, tuyệt đối không hình thành khu ở lâu dài nhằm tránh các hệ lụy về môi trường và an toàn hành lang lũ. Hà Nội xác định phát triển đất bãi dựa trên ba trụ cột xuyên suốt: Bảo đảm an toàn phòng chống lũ, bảo vệ hệ sinh thái và khai thác hiệu quả kinh tế.
Với tầm nhìn dài hạn, vùng đất bãi ven sông đang đứng trước cơ hội trở thành không gian phát triển chiến lược. Từ những vùng sản xuất manh mún, khu vực này sẽ chuyển mình thành vành đai sinh thái xanh, góp phần nâng cao chất lượng sống và tạo động lực kinh tế mới cho Thủ đô. Quan trọng hơn, đây chính là không gian giúp Hà Nội hiện thực hóa mô hình tăng trưởng bền vững, nơi giá trị kinh tế được kiến tạo từ sự hài hòa giữa đô thị và thiên nhiên.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.