Những ngày cuối năm, công trường đường vành đai 1 thêm khẩn trương. Nhịp cầu dẫn đang dần thành hình, những hạng mục mới đang dần hiện diện giữa lòng thành phố. Ít ai nghĩ dự án từng tưởng chừng bế tắc suốt gần 20 năm. Dòng xe vẫn nhích từng chút một qua những đoạn đường chật hẹp. Nhưng phía sau những công trường ngổn ngang là một Hà Nội đang từng bước thay đổi.
Nhiều ngôi nhà cũ được tháo dỡ, những hộ dân di chuyển đến nơi ở mới, những tuyến đường được mở rộng, nối dài. Một cuộc chỉnh trang đô thị với quy mô lớn đang diễn ra. Nhưng giữa nhịp chuyển động ấy, không ít người từng đặt câu hỏi: Tại sao phải tốn kém đến vậy để cải tạo một thành phố đã quá chật chội? Tại sao không chọn một địa điểm hoàn toàn mới, quy hoạch từ đầu?
Xét trên một vài phương diện kinh tế, ý tưởng ấy không phải không có lý. Chi phí giải phóng mặt bằng cho đường vành đai 1, đoạn Hoàng Cầu-Voi Phục, lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Trung bình các dự án đường khác ở Thủ đô, chi phí giải phóng mặt bằng thường chiếm 40-60% tổng mức đầu tư. Việc xây dựng một trung tâm hành chính mới ở địa điểm khác có thể tránh được nhiều chi phí giải phóng mặt bằng, di dời dân cư và xử lý những công trình hiện hữu. Một quy hoạch mới cũng tạo điều kiện tổ chức không gian giao thông, hạ tầng kỹ thuật và các khu chức năng đồng bộ hơn. Những thành phố mới và bài bản, luôn có sức hấp dẫn riêng.
Indonesia đang triển khai xây dựng Nusantara để từng bước chuyển trung tâm chính trị khỏi Jakarta, nơi phải đối mặt với tình trạng quá tải nghiêm trọng và nhiều sức ép về môi trường. Philippines cũng từng thúc đẩy ý tưởng phát triển một trung tâm hành chính mới nhằm giảm tải cho Manila. Khi đô thị cũ không còn đáp ứng được yêu cầu phát triển, việc tổ chức lại không gian quốc gia có thể trở thành một phương án được tính đến.
Nhưng câu chuyện không đơn giản như một phép tính cộng trừ giữa chi phí phá dỡ, đền bù và xây dựng. Một Thủ đô không chỉ là nơi đặt trụ sở các cơ quan nhà nước. Thủ đô còn là kết tinh của lịch sử, văn hóa, ký ức và bản sắc dân tộc. Với Hà Nội, đó là những lớp trầm tích nghìn năm văn hiến, là những con phố, mái nhà, hồ nước, hàng cây và những công trình đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống tinh thần người Việt.
Hơn thế, việc di dời ở một Thủ đô không đồng nghĩa với việc giải quyết được những vấn đề của nó. Một thành phố mới có thể đẹp, đường rộng, công trình hiện đại, nhưng điều gì bảo đảm trật tự ấy còn sau vài năm, vài chục năm?
Thực tế quản lý đô thị Hà Nội cho thấy một nghịch lý kéo dài. Mỗi khi thành phố mở chiến dịch, trật tự vỉa hè, lòng đường, bộ mặt đô thị lại trở nên thông thoáng. Khi chiến dịch kết thúc, tình trạng cũ lại tái diễn.
Hà Nội từng có những giai đoạn được quy hoạch tương đối ngăn nắp, với những không gian công cộng, tuyến phố và khu dân cư mang dấu ấn riêng. Thời gian, áp lực dân số và tốc độ đô thị hóa đã làm thay đổi diện mạo thành phố. Nhưng không thể quy tất cả cho sức ép phát triển. Những bất cập trong quản lý, sự dễ dãi trước các vi phạm và tình trạng thực thi không nhất quán cũng góp phần làm xói mòn trật tự đô thị.
Những con đường mới, cây cầu mới, những khu đô thị hiện đại là điều kiện cần cho một Hà Nội phát triển. Nhưng một Thủ đô văn minh không thể chỉ được đo bằng độ rộng của đường phố hay chiều cao của những tòa nhà. Nó còn được đo bằng cách người dân ứng xử với không gian chung, bằng sự nghiêm minh của pháp luật và bằng trách nhiệm của bộ máy quản lý.
Tuyến đường vành đai 1, đoạn Hoàng Cầu-Voi Phục đã thông xe kỹ thuật. Các nhà thầu đang tập trung thi công cuốn chiếu để hoàn thành toàn bộ dự án trước ngày 31/12/2026. Hà Nội không thiếu quy hoạch, cũng không thiếu công trình. Điều còn thiếu nhất chính là một bộ máy đủ quyết liệt và đủ bền bỉ để biến những quy định trên giấy thành trật tự thực tế hàng ngày. Thủ đô không chỉ cần một chiếc áo mới. Nó cần một cách quản trị mới.
Khoa Thành