Hạt cà phê có 'căn cước', mang hương vị hòa bình - Thanh Niên

Sau 1 thế kỷ, cà phê Khe Sanh đang bước vào hành trình mới. Từ việc được cấp chỉ dẫn địa lý, hành trình phía trước là làm sao sớm nâng giá trị hạt cà phê, xây dựng thương hiệu và kể được câu chuyện về một vùng đất hồi sinh sau chiến tranh.

Ông Nguyễn Anh Cư, Phó chủ tịch UBND xã Khe Sanh (Quảng Trị), chia sẻ với tôi rằng Khe Sanh thuộc nhóm vùng cà phê đầu tiên của VN được cấp chỉ dẫn địa lý, sau Sơn La và Tây nguyên. Ông Cư ví chỉ dẫn địa lý như "căn cước công dân" của cây cà phê. Bởi để được bảo hộ, sản phẩm phải bảo đảm nguồn gốc, chất lượng, lịch sử hình thành và các yêu cầu về an toàn. Việc xác lập chỉ dẫn địa lý, vì thế, không chỉ là đặt một cái tên mà còn là xác định danh tính cho sản phẩm trên thị trường.

Ngày 4.11.2025, Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00148 cho sản phẩm cà phê Khe Sanh. Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ đối với cà phê Arabica Khe Sanh dưới dạng cà phê nhân, cà phê hạt rang và cà phê bột. UBND xã Khe Sanh là tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý. Việc được bảo hộ tạo cơ sở pháp lý để quản lý nguồn gốc, chất lượng và việc sử dụng tên gọi Khe Sanh trong sản xuất, chế biến, kinh doanh cà phê; đồng thời hạn chế việc sử dụng tên gọi này cho những sản phẩm không đáp ứng quy định.

"Hồ sơ trích ngang" của cà phê Khe Sanh gồm: họ và tên khai sinh (cà phê Khe Sanh, trọng tâm là dòng Arabica Caturra/Catimor chất lượng cao); năm sinh (1926, do nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane đem những cây cà phê đầu tiên đến trồng tại đồn điền ở Khe Sanh); quê quán (vùng chỉ dẫn địa lý), được bảo hộ nghiêm ngặt tại 4 xã Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi); đặc điểm nhận dạng (nhân chắc, ít lỗi, vị chua thanh tự nhiên, hậu vị ngọt sâu, hương thơm nồng nàn của núi rừng Trường Sơn).

Hương vị của hòa bình

Khe Sanh hôm nay không chỉ được biết đến bởi những triền cà phê Arabica trên đất đỏ bazan. Đằng sau những vườn cây xanh ngát còn là câu chuyện về sự hồi sinh của một vùng đất từng trải qua những năm tháng chiến tranh ác liệt. Hôm nay, du khách có thể tìm hiểu câu chuyện ấy qua những trải nghiệm. Đơn cử tour "Make coffee, not war" (Tạo ra cà phê, không tạo ra chiến tranh) giúp du khách có cơ hội tự hái quả, rang xay, thưởng thức cà phê cùng đồng bào Bru - Vân Kiều, Pa Kô và nghe câu chuyện về vùng đất vừa đi qua chiến tranh. Với ông Trần Thái Thiên (40 tuổi, Giám đốc HTX Du lịch nông nghiệp VN - Khe Sanh, Phó chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hội cà phê Khe Sanh), đó cũng là cách để cà phê trở thành một phần của câu chuyện hòa bình.

Năm 2024, ông Thiên cùng 5 người gặp nhau ở ý tưởng thành lập hợp tác xã. Thành viên hợp tác xã không chỉ có chủ vườn, người buôn cà phê, chủ quán mà còn có các làng du lịch cộng đồng Ta Ri, Chênh Vênh và những doanh nghiệp chế biến. Đến nay, HTX có khoảng 60 người tham gia. "Ngoài hoạt động thương mại với cà phê, HTX của tôi hoạt động trong lĩnh vực tour du lịch cộng đồng và du lịch về nông nghiệp. Chúng tôi có các điểm để trải nghiệm cà phê", ông Thiên nói.

Điều ông Thiên kỳ vọng hơn cả là cà phê Khe Sanh được chế biến sâu và thương mại. Hiện chỉ khoảng 10% cà phê được chế biến thành các sản phẩm chuyên sâu. Theo ông, chế biến sâu và nâng chất lượng sản phẩm giúp người trồng có thêm niềm tin với cây cà phê. Khi giá trị hạt cà phê tăng lên, người dân sẽ có động lực chăm sóc tốt hơn, hướng tới sản xuất bền vững, kết hợp hữu cơ, vừa bảo vệ môi trường vừa nâng giá trị sản phẩm.

Cùng với đó là câu chuyện du lịch. "Chúng tôi truyền tải câu chuyện hòa bình, yêu hòa bình, yêu môi trường", ông Thiên nói.

Chọn chất lượng hơn sản lượng

Theo bà Nguyễn Hồng Phương, Phó giám đốc Sở NN-MT tỉnh Quảng Trị, cà phê là một trong những cây trồng chủ lực, có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển KT-XH khu vực phía tây tỉnh, nhất là tại Hướng Phùng, Khe Sanh, Tân Lập và A Dơi. Tuy nhiên, Quảng Trị không đặt mục tiêu cạnh tranh bằng sản lượng. Arabica Khe Sanh được định hướng nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững. Quảng Trị sẽ phát triển vùng nguyên liệu đạt các tiêu chuẩn chất lượng, tăng cường quản lý mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu, trong đó có Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) và các tiêu chuẩn quốc tế khác.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là thúc đẩy liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp, hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ; khuyến khích đầu tư chế biến sâu, phát triển cà phê đặc sản, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu Arabica Khe Sanh gắn với chỉ dẫn địa lý, bản sắc vùng miền và văn hóa địa phương.

Bà Phương cho rằng hướng đi cà phê đặc sản phù hợp với điều kiện tự nhiên, quy mô sản xuất và xu thế thị trường. Bởi diện tích thích hợp để trồng Arabica ở Quảng Trị không lớn, khó cạnh tranh về sản lượng với các vùng cà phê quy mô lớn. Nhưng Khe Sanh có những điều kiện đặc thù về độ cao, khí hậu, lượng mưa, nền nhiệt và đất đỏ bazan, tạo nên hương thơm, vị chua thanh và chất lượng riêng biệt. Với Khe Sanh, câu chuyện cũng có thể mở rộng sang du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái và trải nghiệm văn hóa bản địa. "Xu hướng tiêu dùng đang chuyển từ "uống nhiều" sang "uống ngon", từ cà phê thương mại sang cà phê chất lượng cao, có nguồn gốc rõ ràng, sản xuất bền vững và thân thiện với môi trường. Đây là phân khúc có giá trị gia tăng cao, giúp người trồng tăng thu nhập mà không nhất thiết phải mở rộng diện tích", bà Phương phân tích.

Theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh

Hoạt động "Theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh (1926 - 2026)" dự kiến tổ chức từ ngày 24 - 26.10.2026. Xã Khe Sanh được giao chủ trì lễ khai mạc, phối hợp tổ chức các hoạt động tại Nhà văn hóa Vân Kiều - Pa Kô (sân vận động H.Hướng Hóa cũ). Sự kiện hướng tới việc nhìn lại hành trình 100 năm cây cà phê bén rễ trên đất Khe Sanh và khẳng định giá trị của cây cà phê Khe Sanh, tạo thêm động lực để sản phẩm nâng tầm, góp phần giúp người dân địa phương cải thiện sinh kế, đưa thương hiệu cà phê Khe Sanh vươn xa hơn.