Nhìn từ những nét mới của nhiều chính sách văn hóa quan trọng gần đây mà Đảng, Nhà nước, ngành văn hóa công bố, triển khai, có thể nhận thấy nhiều lợi thế lớn của Hà Nội trong việc phát triển sáng tạo từ di sản văn hóa để đạt tới những giá trị kinh tế từ văn hóa, bằng văn hóa. Nhiều hơn, là những giá trị xã hội, nhân văn cho đời sống, con người, từ hiệu quả sáng tạo, phát triển, song hành với bảo tồn di sản.
Đó là nguồn di sản dồi dào, có lịch sử lâu đời như hệ thống di tích giàu giá trị kiến trúc, mỹ thuật phân bổ dày đặc. Là các vùng làng nghề, phố nghề truyền thống nối tiếp với vô vàn sản phẩm thủ công, mỹ nghệ, ẩm thực mà hiệu quả kinh tế đang tiếp tục song hành cùng hiện tại. Và các “bảo tàng sống” là không gian văn hóa miền núi, làng quê, không gian phố cổ… đang bảo tồn, duy trì những tri thức độc đáo của trang phục, lời ăn tiếng nói, nghệ thuật diễn xướng và các phong tục đặc sắc… Cùng rất nhiều giá trị văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc sản sinh trong không gian đô thị hơn trăm năm qua, tồn tại qua các chặng đường lịch sử hiện đại và nay đã trở nên nguồn di sản giàu tính biểu tượng.
Đó là những “đòn bẩy” của hoạt động sáng tạo, trung tâm sáng tạo hiện đại cũng đều đang quy tụ tại Thủ đô và lấy nơi này hay từ nơi này vươn lên khẳng định, đóng góp. Đó chính là các trường nghệ thuật hàng đầu đất nước trong các lĩnh vực âm nhạc, mỹ thuật, sân khấu và điện ảnh, kiến trúc… Là các đơn vị nghệ thuật thuộc nhiều lĩnh vực từ sân khấu truyền thống, sân khấu hiện đại, tạp kỹ, ca múa… của các cấp trung ương, Hà Nội cho đến các lực lượng. Và không thể không nhắc đến sự vươn mình của nhiều trung tâm sáng tạo, trưng bày, thực hành nghệ thuật của các nghệ sĩ thế hệ mới trong mỹ thuật, trình diễn, thời trang, kiến trúc, nhiếp ảnh, triển lãm…
Sự kết nối nguồn lực con người đông đảo này với kho báu di sản kể trên đang được cổ vũ bằng các chính sách tích cực của phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch di sản, hỗ trợ phát triển làng nghề, ưu đãi thuế cho doanh nghiệp văn hóa hay các chính sách đãi ngộ nghệ nhân… Trong chuyên đề này, các chuyên gia và tác giả đã gợi mở, hiến nhiều kế sách hay mong gửi đến các cấp chức năng của Hà Nội. Có lẽ điều cần nhấn mạnh thêm là tầm nhìn và những hành động có tính lâu dài từ góc độ giáo dục, đào tạo. Không phủ nhận là trên mảnh đất Thủ đô đã có bề dày trong lĩnh vực này, gắn với việc tìm về, nâng niu những tinh hoa văn hóa truyền thống. Nhưng để thúc đẩy xu hướng sáng tạo mới từ nền tảng cổ truyền, vừa song hành đào tạo với kết nối nghệ sĩ-nghệ nhân, nghệ thuật mới-di sản, giảng đường-không gian văn hóa làng, phố… thì còn nhiều câu hỏi. Cần hệ thống giáo trình nào cho tư duy và chủ điểm sáng tạo từ sản phẩm, tác phẩm cho đến hoạt động, sự kiện mới trên cơ sở khai thác di sản? Cần áp dụng vào các trường nghệ thuật, nghề nghiệp trực thuộc Thủ đô như Trường cao đẳng nghệ thuật Hà Nội, Trường đại học Thủ đô và một số trường mỹ nghệ hay hợp tác với các trường đào tạo nghệ thuật của Trung ương trên địa bàn như thế nào? Cần linh hoạt trong xây dựng các chương trình đào tạo ra sao để có thể đáp ứng được về thời gian, khối lượng kiến thức… cho các đối tượng làm nghề, sáng tạo khác nhau, từ học viên, sinh viên cho đến những thành phần đang thực hành nghệ thuật hay lưu truyền di sản?...
Vấn đề đào tạo cho sự nở rộ một cách hữu ích của các “di sản mới” trên địa bàn Thủ đô, vì thế cần tầm nhìn và cuộc bắt tay chuẩn bị của các ngành văn hóa, du lịch, giáo dục văn hóa-nghệ thuật và nhiều hơn nữa là các địa chỉ sáng tạo, các địa phương. Nếu với thí dụ như các hoạt động lễ hội ở phố cổ, thành cổ, làng cổ, ở Hồ Gươm hay việc vay mượn giai điệu cổ truyền đưa vào các ca khúc mới hoặc việc đưa hoa văn đình chùa và kỹ thuật sơn mài vào sản phẩm mỹ nghệ… được coi như những cuộc tìm về truyền thống ngoạn mục, thì con đường tìm về, cách thức trở về, những kinh nghiệm quý báu trong các cuộc trở lại đó cần được chắt lọc để đưa vào các hoạt động giáo dục, đào tạo này. Để từ đó góp phần xây dựng những thế hệ sáng tạo và thực hành văn hóa, nghệ thuật có ý thức, kỹ năng, phương pháp phù hợp trong câu chuyện chuyển đổi, tiếp nối, phát huy giá trị di sản. Công tác đào tạo này còn có thể giúp bổ sung cả đội ngũ quản lý văn hóa, nghệ thuật và tổ chức hoạt động nghề nghiệp mang tinh thần cổ vũ, kiến tạo, triển khai các hoạt động tạo ra “di sản mới”.
Công cuộc đào tạo về mặt lâu dài này, sẽ là sự chuẩn bị hữu hiệu và bền vững cho các giải pháp mà chuyên đề này đặt ra. Và không chỉ chuẩn bị cho tương lai, nó sẽ song hành và đóng góp cho các hoạt động sáng tạo từ di sản, với di sản ngay ở hiện tại. Cũng đồng nghĩa với góp phần giữ gìn tinh hoa Hà Nội và tạo ra những món ăn tinh thần mới cho công chúng hôm nay.
Hoàng Hoa