Học sinh 'nhờ' AI suy nghĩ thay, trường học phải làm gì?

Chiều 28-9 tại TP.HCM, Diễn đàn giáo dục khu vực 2026 diễn ra trong khuôn khổ phiên họp hội đồng quản trị Trung tâm Đào tạo khu vực của Tổ chức Bộ trưởng Giáo dục các nước Đông Nam Á tại Việt Nam (SEAMEO RETRAC) lần thứ 29, với sự tham gia của đại diện các cơ quan giáo dục Đông Nam Á. 

Các phiên thảo luận tập trung vào lãnh đạo giáo dục, năng lực số của giáo viên, kỹ năng tương lai, khoảng cách tiếp cận công nghệ và những thay đổi mà AI đang đặt ra cho nhà trường.

Ông Roland Rozaidi bin Abu Hassan - Viện trưởng Viện Aminuddin Baki (Bộ Giáo dục Malaysia) - đặt vấn đề về hiện tượng "cognitive offloading", có thể hiểu là người học chuyển một phần việc suy nghĩ, phân tích và ghi nhớ sang các công cụ thuật toán. 

Ông nói sự lệ thuộc này có thể làm giảm khả năng suy nghĩ, ghi nhớ, phân tích và duy trì việc suy nghĩ sâu về một vấn đề.

• 

  Đào tạo sư phạm ở các nước ra sao?ĐỌC NGAY

Từ đó ông Roland cho rằng cách kiểm tra, đánh giá cũng phải thay đổi. Các phương thức đánh giá truyền thống cần được xem lại để nhận biết sản phẩm do máy tạo ra, còn việc đánh giá học sinh nên chú ý nhiều hơn đến quá trình học và mức độ làm chủ năng lực. 

Chẳng hạn tại nhiều thành phố lớn ở Malaysia, ông nói giáo viên được tập huấn chuyển dần sang vai trò hướng dẫn, tổ chức việc học và biết chọn cách dạy phù hợp trong môi trường có AI. 

Trong đó các kỹ năng cần cho người học cần được giáo viên lồng ghép trong chương trình học bao gồm giao tiếp, hợp tác, sáng tạo, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề phức tạp và khả năng tự điều chỉnh.

Ở Indonesia, ông Ferry Maulana Putra - quyền Giám đốc Cục Đào tạo và Phát triển chuyên môn giáo viên (Bộ Giáo dục tiểu học và trung học Indonesia) - nói để trường học thích ứng nhanh với thời đại AI, hiện nước này có chương trình dành cho người chuẩn bị làm hiệu trưởng có tổng thời lượng 110 tiết, gồm 18 tiết tự học trực tuyến, 67 tiết học trực tiếp và 25 tiết học cùng hiệu trưởng cố vấn. 

Học viên còn phải đến trường thực tế, theo sát một hiệu trưởng, quan sát hoạt động dạy học, nghiên cứu tình huống và trao đổi với người cố vấn, đặc biệt về công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Sau khóa học, mỗi người phải xây dựng một kế hoạch chuyển đổi lãnh đạo nhà trường và trình bày trước đồng nghiệp hoặc tại các diễn đàn chuyên môn để nhận góp ý trước khi lấy chứng nhận số. 

Đại diện Indonesia cũng đề xuất các nước Đông Nam Á tăng hợp tác về AI, chuyển đổi số, giáo dục hòa nhập và những năng lực mới mà giáo viên, hiệu trưởng cần có. Có thể kể đến nghiên cứu so sánh, đối thoại chính sách và các chương trình thí điểm chung.

Ông Danie Son Doronio Gonzalvo - Ban Thư ký của Tổ chức Bộ trưởng Giáo dục các nước Đông Nam Á (SEAMEO) - cho rằng chuẩn bị cho tương lai của giáo dục không thể chỉ tính bằng số thiết bị, phần mềm hay khả năng kết nối. 

Giáo viên cần biết lúc nào công nghệ thật sự giúp việc học tốt hơn, lúc nào nó có thể tạo thêm rủi ro và lúc nào nên chọn một cách dạy khác. Hiệu trưởng cũng phải tạo điều kiện để giáo viên có thời gian thử nghiệm, nhìn lại cách làm và điều chỉnh.

Ông Danie lưu ý việc bồi dưỡng giáo viên cần vượt ra khỏi khuôn khổ của những khóa tập huấn rời rạc. Chính sách, công nghệ, năng lực của nhà trường, thiết kế hoạt động học và cộng đồng chuyên môn cần được nối với nhau. 

Một vấn đề khác là khoảng cách số giữa các khu vực. Theo ông, mức độ tiếp cận công nghệ và khả năng sẵn sàng của các cơ sở giáo dục tại Đông Nam Á vẫn chưa đồng đều, rõ nhất giữa đô thị và nông thôn.

Bà Lê Thị Thùy Dương - Giám đốc SEAMEO RETRAC - cho biết năm 2026 đánh dấu 30 năm hoạt động của trung tâm, kể từ khi thành lập năm 1996. Bà cho rằng công nghệ mới, AI và chuyển đổi số đang làm giáo dục thay đổi nhanh, đặt ra yêu cầu các chương trình đào tạo phải tiếp tục điều chỉnh để sát hơn với nhu cầu của từng nước.

SEAMEO RETRAC hiện tiếp tục tập trung phục vụ nhu cầu giáo dục của các quốc gia thành viên, trong đó có Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam. Phiên họp hội đồng quản trị lần thứ 29 cũng là dịp trung tâm rà lại kết quả năm qua và xác định các ưu tiên cho giai đoạn tiếp theo.

AI được thiết kế trở thành những 'huấn luyện viên cá nhân', giúp sinh viên soạn thảo hồ sơ xin việc, tự động rà soát CV và thư xin việc theo từng mô tả công việc…