Trong quá trình xây dựng Hà Nội thành trung tâm hành chính của Đông Dương, chính quyền Pháp từng bước hình thành hệ thống đường phố, công viên và không gian xanh theo mô hình đô thị phương Tây. Cây xanh được trồng dọc một số tuyến đường, quanh các công trình công cộng góp phần tạo bóng mát và định hình cảnh quan thành phố.
Theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, từ năm 1889, người Pháp đã lập vườn ươm gần Bách Thảo để nhập nhiều loại cây từ châu Phi, châu Mỹ, châu Âu kết hợp với các giống cây bản địa để thử nghiệm khả năng thích nghi. Sau khi số cây này chứng minh được khả năng bám rễ sâu, chịu gió bão, không thu hút côn trùng độc hại, phù hợp đặc điểm thổ nhưỡng và khí hậu của miền Bắc, người Pháp dần đưa cây ra trồng tại vỉa hè như các loại cây xà cừ, sấu, sao đen, hoa sữa...
Cây hoa sữa (tên khoa học Alstonia scholaris), có nguồn gốc từ Ấn Độ và Đông Nam Á. Cây cao 10-50 m, lá dài 8-25 cm, rộng 2-5 cm, tán hình tháp, tạo bóng mát để che cho người đi đường vào mùa hè gay gắt ở miền Bắc. Bộ rễ chùm và cọc kết hợp phát triển, ăn sâu vào lòng đất giúp cây đứng vững trước gió bão. Cánh hoa sữa nhỏ, màu trắng ngà, mọc thành cụm và có mùi hương đặc trưng.
Với những ưu điểm trên, người Pháp cho trồng hàng hoa sữa đầu tiên trên phố Quán Thánh, mật độ thưa thớt, mỗi cây cách nhau 15-20 m, trên các phố có vỉa hè rộng hơn 3 m, ít nhà dân. Những năm tiếp theo, hoa sữa được trồng trên phố Nguyễn Du và một vài phố khác.
"Hồi xưa phần lớn nhà phố thấp, cây hoa sữa lớn cao hơn mái nhà và tỏa ra mùi thoang thoảng, không gây khó chịu", ông Tiến nói.
Hoa sữa nở vào mùa thu. Ảnh: Thế Bằng
Nhà sử học Dương Trung Quốc đánh giá cao việc người Pháp lựa chọn và phân bố cây xanh kỹ lưỡng như chiến lược quy hoạch đô thị. Cây xanh nhằm tạo bóng mát, cải thiện cảnh quan đường phố và được trồng đồng bộ về chủng loại, chiều cao trên từng tuyến phố để định hình không gian, tạo tính nhận diện rõ rệt.
Trong khu phố cũ (hay phố Pháp) ngày nay đi kèm với những con đường, tuyến phố luôn là những hàng cây cùng chủng loại, tạo nên nét đặc thù của từng khu vực như sao đen ở phố Lò Đúc, sữa ở phố Nguyễn Du, Quang Trung, xà cừ ở phố Hoàng Diệu, sấu ở phố Phan Đình Phùng, Lê Hồng Phong...
Quá trình phát triển của hệ thống cây xanh đô thị trong thời kỳ Pháp thuộc đã đặt nền móng cho diện mạo nhiều tuyến phố Hà Nội về sau.
Trở thành biểu tượng lãng mạn của mùa thu Hà Nội
Sau năm 1954, Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển mới. Thành phố từng bước mở rộng không gian, xây dựng công trình công cộng và hệ thống hạ tầng phục vụ dân cư. Cây xanh tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tổ chức không gian sống. Những tuyến phố cũ được chăm sóc, bổ sung cây; các khu dân cư và công trình mới cũng đặt ra nhu cầu trồng cây tạo bóng mát, cải thiện cảnh quan.
Theo ông Nguyễn Ngọc Tiến, giai đoạn này do thiếu giống nên nhiều loại cây được trồng trên phố, còn được gọi là "lâm nghiệp trong phố". Cây hoa sữa cũng được nhân rộng. Dân cư chưa đông, hoa sữa thưa thớt, hương hoa thoang thoảng trong gió heo may đã trở thành nguồn cảm hứng cho các văn nghệ sĩ. Các ca khúc và bài thơ kinh điển ra đời trong những năm sau đó, biến hoa sữa trở thành biểu tượng lãng mạn không thể thiếu của mùa thu Hà Nội.
Trong ca khúc Hoa sữa, nhạc sĩ Hồng Đăng xem hoa sữa là nhân chứng cho mối tình dang dở: "Kỷ niệm ngày xưa vẫn còn đâu đó. Những bạn bè chung, những con đường nhỏ. Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm...". Với bài hát Nhớ mùa thu Hà Nội, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thu trọn phong vị thu Hà Nội qua câu hát: "Mùa hoa sữa về thơm từng cơn gió. Mùa cốm xanh về thơm bàn tay nhỏ. Cốm sữa vỉa hè thơm bước chân qua".
Đến giữa thập niên 1980, Hà Nội có những thay đổi lớn trong đời sống kinh tế và không gian đô thị. Dân số tăng, hoạt động xây dựng phát triển và nhu cầu cải thiện môi trường sống ngày càng cấp bách. Cây xanh trở thành một thành phần quan trọng trong các khu dân cư và những tuyến đường được xây dựng mới. Bên cạnh chức năng tạo bóng mát, cây đường phố còn được nhìn nhận như yếu tố tạo bản sắc cho không gian công cộng.
Và trong bối cảnh ấy, hoa sữa được các nhà quản lý không gian đô thị ưu tiên lựa chọn. GS.TS Nguyễn Lân Hùng, Tổng thư ký Hội Các ngành sinh học Việt Nam, phân tích bởi đặc tính lớn nhanh, cho tán rộng, xanh quanh năm, rễ bám chắc và không kén đất nên hoa sữa được trồng nhiều. So với việc trồng sấu hay xà cừ mất hàng chục năm để lấy bóng mát, hoa sữa chỉ cần vài năm.
Hoa sữa nở rộ trên phố Mễ Trì, phường Từ Liêm. Ảnh: Thế Bằng
Di dời, cắt tỉa bớt hoa sữa
Đến giai đoạn 1990-2010, làn sóng trồng hoa sữa lan rộng trên nhiều con phố mới của Thủ đô, như Nguyễn Chí Thanh, Trần Duy Hưng, Lê Đức Thọ, Hồ Tùng Mậu, Trung Hòa... Mỗi tuyến phố được trồng hàng trăm cây, cách nhau 4-6 m. Cá biệt có những tuyến như Mễ Trì, phường Từ Liêm, hai bên vỉa hè và dải phân cách giữa đều trồng hoa sữa. Trên đoạn đường dài khoảng 600 m ở phố Trung Hòa có hơn 130 cây hoa sữa, gần như không có sự xen kẽ của các loài cây khác.
Thống kê của Sở Xây dựng, toàn thành phố có khoảng 14.400 cây hoa sữa, nhiều thứ tư trong các loài được trồng phổ biến tại Thủ đô, sau sấu (26.400 cây), bằng lăng (17.500) và phượng vĩ (16.000). Mật độ dày đặc, hoa nở rộ cùng lúc đã biến "mùi hương thoang thoảng" trong thi ca thành nỗi ám ảnh đối với nhiều người. Phấn hoa bay vào nhà ảnh hưởng đến sức khỏe, nhất là người già, trẻ nhỏ, người mắc bệnh hô hấp.
Từ năm 2019, Hà Nội đã cho đánh chuyển nhiều cây hoa sữa trên một số tuyến phố về khu xử lý chất thải rắn Nam Sơn để tận dụng bóng mát và giảm mùi hôi. Năm 2023, trong kế hoạch chỉnh trang tuyến đường Nguyễn Chí Thanh, chính quyền từng đề xuất di dời khoảng 80 cây hoa sữa để thay thế bằng cây khác phù hợp hơn, song không thực hiện được.
Nhân viên Công ty Công viên cây xanh cắt tỉa hoa sữa trên phố Đào Tấn ngày 16/10. Ảnh: Võ Hải
Ba năm sau, cây hoa sữa lại trở thành chủ đề nóng của người dân. Trời hanh khô, ô nhiễm không khí gia tăng, hoa sữa đồng loạt nở rộ tạo mùi hương nồng gây khó chịu, ngột ngạt. Một số khu chung cư, ban quản lý còn dùng vòi phun nước làm lụi bớt chùm hoa sữa.
Trước phản ứng của người dân, TP Hà Nội đã yêu cầu các đơn vị rà soát và lên phương án dịch chuyển bớt cây hoa sữa tại những khu vực trồng quá dày đặc gây ảnh hưởng đến đời sống người dân, thay thế bằng các loài cây đô thị khác. Trước mắt, Công ty Công viên cây xanh và các phường xã chủ động cắt tỉa bớt hoa của 992 cây hoa sữa ở 13 tuyến đường.
Từ câu chuyện hoa sữa, ông Nguyễn Lân Hùng cho rằng Hà Nội cần rút kinh nghiệm việc lựa chọn cây trồng đô thị, nên chọn các cây phù hợp, dễ trồng, tán rộng, xanh tốt như sấu, bằng lăng, bàng Đài Loan, xoài... Biện pháp dịch chuyển hoa sữa là hợp lý vì loài này nên được trồng tại các khu vực có không gian rộng, hạn chế trồng sát nhà dân. Số cây đánh chuyển có thể đưa lên bãi rác Nam Sơn để có bóng mát và giảm mùi hôi.
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến kiến nghị Hà Nội cần quy hoạch thêm các không gian xanh giống như rừng trong phố để tái tạo hệ sinh thái đa tầng ngay trong lòng đô thị, giúp lọc không khí và giảm nhiệt độ môi trường, giúp người dân thành phố dễ dàng tiếp cận với thiên nhiên. Hiện diện tích đất cây xanh và cây xanh đường phố tại khu vực nội đô chỉ đạt 2-3 m2/người, thấp hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn quốc tế 9-12 m2/người.
Đoàn Loan