Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc nền kinh tế thế giới, khả năng kết nối và khai thác các nguồn lực số ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. Trong bối cảnh đó, ngày 15/10 vừa qua, Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi (ISAWAAS) trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Diễn đàn quốc tế Á - Phi 2026 với chủ đề “Thúc đẩy kết nối số của các quốc gia Nam bán cầu”.
GS, TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhận định, kết nối số có ý nghĩa chiến lược đối với việc thúc đẩy hợp tác bình đẳng, cùng có lợi giữa các quốc gia đang phát triển. Thông qua kết nối hạ tầng, chia sẻ dữ liệu và phối hợp nghiên cứu, các nước có thể mở rộng thương mại, tận dụng thế mạnh bổ sung cho nhau và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
PGS, TS Nguyễn Xuân Trung, Viện trưởng Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi cho biết, thời gian qua, các quốc gia Nam bán cầu đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong kết nối số, song khoảng cách về khả năng tiếp cận, chất lượng dịch vụ, chi phí và kỹ năng số vẫn còn lớn. Ngoài ra, các quốc gia trong khu vực này cũng đối mặt thách thức về năng lực quản lý, khai thác dữ liệu và làm chủ công nghệ trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng.
Trong khi đó, chia sẻ về kinh nghiệm từ Ấn Độ, Đại sứ Ấn Độ tại Việt Nam Tshering W. Sherpa cho biết, hiện quốc gia này đã sở hữu các hệ thống định danh số Aadhaar, thanh toán điện tử UPI, sáng kiến MOSIP cũng hỗ trợ các nước khác xây dựng hệ thống định danh số. Những mô hình này của Ấn Độ cho thấy hạ tầng số có thể góp phần mở rộng tiếp cận dịch vụ công, thúc đẩy bao trùm tài chính và tạo điều kiện cho các hoạt động kinh tế trên môi trường số.
Theo Đại sứ Sherpa, phát triển hệ sinh thái số cần đề cao tính mở, đi kèm bảo vệ chủ quyền và an ninh. Đây cũng là những vấn đề có ý nghĩa đối với các nước đang phát triển khi xây dựng hệ thống số phù hợp điều kiện trong nước, đồng thời bảo đảm khả năng kết nối với các đối tác quốc tế. Việc chia sẻ kinh nghiệm và tăng cường đào tạo nhân lực có thể giúp các quốc gia rút ngắn quá trình xây dựng năng lực, giảm chi phí và hạn chế những rủi ro trong triển khai công nghệ.
Bên cạnh hạ tầng, kỹ năng số và khả năng tiếp cận tri thức cũng cần được chú trọng. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi người dân có đủ năng lực sử dụng, doanh nghiệp có điều kiện ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh và cơ quan quản lý có khả năng vận hành các hệ thống một cách minh bạch, hiệu quả. Vì vậy, hợp tác giữa các nước Nam bán cầu cần gắn chuyển giao công nghệ với đào tạo, nghiên cứu chung và phát triển đội ngũ chuyên gia.
Theo các nhà nghiên cứu, kết nối các thị trường và doanh nghiệp giữa châu Á, châu Phi, Nam Á và Tây Á là một hướng đi tiềm năng trong thời gian tới. Đại sứ Vương quốc Morocco tại Việt Nam, Trưởng nhóm Đại sứ các nước châu Phi tại Việt Nam Jamale Chouaibi cho rằng, các hướng hợp tác được gợi mở gồm trao đổi chuyên gia, đào tạo chung về AI và an ninh mạng, tăng cường liên kết doanh nghiệp trong lĩnh vực dịch vụ công số và nông nghiệp.
Để hiện thực hóa tiềm năng này, các quốc gia cần tăng cường đối thoại về tiêu chuẩn kỹ thuật, thanh toán điện tử, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng. Sự khác biệt trong quy định và hệ thống công nghệ có thể cản trở giao dịch xuyên biên giới nếu thiếu cơ chế phối hợp. Bên cạnh đó, việc kết nối doanh nghiệp, phát triển logistics và xây dựng mạng lưới nghiên cứu chung sẽ góp phần chuyển những cơ hội hợp tác thành các chương trình có kết quả cụ thể.
Không chỉ vậy, tăng cường tiếng nói của các nước Nam bán cầu trong quản trị số toàn cầu cũng là yêu cầu cần được quan tâm. Khi các quy tắc về dữ liệu, AI và an ninh mạng ngày càng tác động sâu rộng đến đời sống kinh tế - xã hội, các nước đang phát triển cần có điều kiện tham gia bình đẳng vào quá trình xây dựng những khuôn khổ chung.
Từ những vấn đề đặt ra, các chuyên gia đánh giá, hợp tác giữa các quốc gia Nam bán cầu cần được triển khai đồng bộ trên ba phương diện, bao gồm phát triển hạ tầng và năng lực số; hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm bảo đảm kết nối an toàn; mở rộng liên kết kinh tế, khoa học và đào tạo nhân lực. Khi có cơ chế phối hợp phù hợp, các nước có thể tận dụng thế mạnh của nhau, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số toàn cầu, hướng tới mục tiêu phát triển bao trùm và bền vững.
GIAO LINH